Ở Việt Nam, hai môn cờ sống trong hai "thế giới" khá khác nhau. Cờ tướng gắn với quán nước đầu ngõ, sân đình ngày hội, những buổi chiều của ông bà. Cờ vua gắn với câu lạc bộ ở trường, lớp năng khiếu, những giải đấu có đồng hồ. Người chơi cả hai môn là cầu nối giữa hai thế giới đó.
Bài này nhìn lại vị trí của mỗi môn trong đời sống Việt Nam, những gì chúng có chung, và cách chúng đang gặp nhau, đặc biệt trên màn hình điện thoại.
Cờ tướng: môn cờ của đời thường
Cờ tướng có mặt ở Việt Nam từ rất lâu. Thời điểm chính xác khó xác định vì tài liệu ít, nhưng cờ tướng đã thấm vào đời sống qua nhiều thế hệ:
- Quán cờ vỉa hè: vài chiếc ghế nhựa, một bàn cờ cũ, những người chơi và rất nhiều người đứng xem. Xem quán cờ vỉa hè.
- Cờ người trong lễ hội: người thật đóng vai quân cờ trên sân lớn, gắn với nghi lễ và không khí ngày xuân. Xem cờ người.
- Trong gia đình: bàn cờ tướng là chỗ ông cháu, cha con ngồi cùng nhau. Xem cờ tướng trong gia đình.
- Ngôn ngữ: nhiều câu nói dân gian bắt nguồn từ bàn cờ tướng. Xem thuật ngữ dân gian.
Người Việt cũng có cách ghi nước riêng bằng chữ Hán Việt quen thuộc: tấn, thoái, bình. Và có những biến thể dân gian như cờ úp, rất phổ biến trong các cuộc chơi vui. Xem luật cờ úp.
Cờ vua: môn cờ của trường học và thi đấu
Cờ vua phổ biến rộng rãi ở Việt Nam muộn hơn, và có con đường riêng:
- Trường học và câu lạc bộ: nhiều trường có câu lạc bộ cờ vua, nhiều trẻ em bắt đầu với cờ vua như một môn năng khiếu.
- Hệ thống thi đấu: các giải trẻ, giải phong trào và giải chuyên nghiệp, gắn với hệ thống xếp hạng quốc tế.
- Hội nhập quốc tế: cờ vua là môn có luật và hệ thống thi đấu thống nhất trên toàn thế giới, và Việt Nam có nhiều kỳ thủ thi đấu ở các giải quốc tế trong những thập niên gần đây.
Cờ vua vì vậy thường được nhìn như một môn "học hành", có lộ trình, có thầy, có giải.
Hai thế giới, một gia đình
Trong nhiều gia đình, hai thế giới này gặp nhau một cách tự nhiên: ông chơi cờ tướng, cháu học cờ vua. Bàn cờ trở thành chỗ hai thế hệ nói chuyện với nhau. Xem ông dạy cháu cờ tướng, cháu dạy ông cờ vua.
Ở cấp độ thi đấu, cả hai môn đều có hệ thống giải chính thức ở Việt Nam, từ phong trào tới chuyên nghiệp. Nhiều người chơi giỏi một môn cũng biết môn kia, và chuyển qua lại giữa hai bàn cờ tuỳ dịp.
Trên màn hình điện thoại
Chơi cờ online đã thay đổi thói quen của cả hai môn:
- Người chơi cờ tướng không còn phụ thuộc vào quán cờ; có thể chơi với người ở xa, bất cứ lúc nào.
- Người chơi cờ vua có thể luyện với máy, làm bài tập, xem lại ván.
- Người chơi cả hai môn chuyển qua lại chỉ bằng một chạm.
Trên trang, bạn có thể chơi cờ vua với máy hoặc cờ tướng với máy, và chơi online hoặc chơi online cờ tướng với người thật. Trang không có chat: thứ duy nhất trao đổi với người lạ là nước cờ, điều quan trọng khi có nhiều trẻ em chơi.
Điều gì làm nên "cờ Việt"
Dù cờ tướng và cờ vua đều có nguồn gốc từ bên ngoài, cách người Việt chơi cờ có những nét riêng:
- Không khí cộng đồng: người xem đứng quanh bàn, bàn luận, đôi khi "mách nước" (dù phép lịch sự khuyên không nên). Xem phép lịch sự khi chơi cờ tướng.
- Ngôn ngữ riêng: những từ như "chốt", "tịnh", "ăn non" là của người chơi cờ Việt Nam.
- Gắn với dịp lễ: cờ người ngày xuân, những ván cờ trong dịp Tết.
- Sự hoà quyện của hai môn trong cùng một gia đình.
Nhìn về phía trước
Hai môn cờ ở Việt Nam có lẽ sẽ tiếp tục song hành: cờ tướng giữ vai trò của một môn cờ đời thường, gắn với văn hoá; cờ vua giữ vai trò của một môn cờ học đường và thi đấu quốc tế. Và càng ngày càng có nhiều người chơi cả hai, nhờ việc chuyển qua lại giữa hai bàn cờ trở nên dễ dàng trên màn hình.
Người chơi cả hai môn không phải chọn một bên. Họ có thể mang sự điềm tĩnh của người chơi cờ tướng vào ván cờ vua, và mang sự chính xác của người chơi cờ vua vào ván cờ tướng.
Những khoảnh khắc hai môn gặp nhau
Có những nơi hai thế giới cờ này gặp nhau rất rõ:
- Công viên buổi sáng: vài bàn cờ tướng của các cụ, cạnh đó một nhóm học sinh mang bàn cờ vua ra chơi. Đôi khi các cụ đứng xem ván cờ vua, và các em đứng xem ván cờ tướng.
- Dịp Tết: cả nhà quây quần, ông bà bày cờ tướng, các cháu mang cờ vua. Ván cờ trở thành trò chơi chung của cả nhà.
- Trường học: một số giáo viên dạy cờ giới thiệu cả hai môn để học sinh chọn.
Những khoảnh khắc như vậy cho thấy hai môn cờ không cạnh tranh nhau, mà bổ sung cho nhau trong đời sống.
Câu hỏi thường gặp
Cờ tướng có từ bao giờ ở Việt Nam?
Thời điểm chính xác khó xác định vì tài liệu ít. Điều chắc chắn là cờ tướng đã gắn bó với đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.
Ở Việt Nam, môn nào phổ biến hơn?
Khó so sánh chính xác. Cờ tướng phổ biến trong đời sống thường ngày, cờ vua phổ biến trong trường học và thi đấu.
Cả hai môn có thi đấu chính thức không?
Có. Cả hai môn đều có hệ thống giải từ phong trào tới chuyên nghiệp.
Ghi nước cờ tướng kiểu Việt có khác Trung Quốc không?
Ý tưởng giống nhau: tên quân, cột, hướng đi. Người Việt dùng chữ viết tắt tên quân và ký hiệu theo tiếng Việt.
Làm sao để giới trẻ biết thêm về cờ tướng?
Chơi cùng ông bà, cha mẹ, và chơi trên điện thoại. Nhiều bạn trẻ biết cờ vua trước rồi mới tìm hiểu cờ tướng qua những người thân.
