Đặt bàn cờ vua cạnh bàn cờ tướng, người chơi nào cũng thấy những điểm giống nhau đến lạ: Xe đứng ở góc, Mã đứng ngay cạnh Xe, rồi tới một quân mang tên con voi, rồi quân cố vấn, và ở giữa là Vua hoặc Tướng. Hàng quân nhỏ đứng phía trước. Liệu đây là trùng hợp, hay hai trò cờ thật sự có chung một tổ tiên?
Bài này tóm tắt giả thuyết được nhắc nhiều nhất, những bằng chứng thường được đưa ra, và những điểm mà giới nghiên cứu lịch sử trò chơi vẫn còn tranh luận.
Giả thuyết phổ biến: một tổ tiên ở Ấn Độ
Giả thuyết được nhiều tài liệu nhắc tới nhất cho rằng cả cờ vua lẫn cờ tướng, cùng nhiều trò cờ khác ở châu Á, bắt nguồn từ một trò chơi cổ ở Ấn Độ thường được gọi là chaturanga. Tên này thường được giải thích là "bốn thành phần", ám chỉ bốn binh chủng của quân đội cổ: bộ binh, kỵ binh, voi chiến và xe chiến.
Theo giả thuyết này, trò chơi lan về phía tây qua Ba Tư, trở thành shatranj trong thế giới Hồi giáo, rồi vào châu Âu và dần biến thành cờ vua hiện đại. Một nhánh khác lan sang phía đông, và ở Trung Hoa trò chơi mang những đặc điểm riêng, trở thành cờ tướng.
Niên đại của chaturanga thường được ước đoán vào khoảng thế kỷ thứ sáu, nhưng đây là ước đoán dựa trên tài liệu viết còn lại, không phải con số chắc chắn.
Những dấu vết giống nhau trên bàn cờ
Những người ủng hộ giả thuyết cùng gốc thường chỉ ra các điểm sau:
Thứ tự quân ở hàng cuối
Cả hai trò đều xếp: Xe ở góc, Mã cạnh Xe, rồi quân "voi", rồi quân cố vấn, và Vua/Tướng ở giữa. Một cách sắp xếp đối xứng giống hệt như vậy khó có thể là trùng hợp hoàn toàn.
Quân mang tên con voi
Trong cờ tướng, chữ 象 (tượng) nghĩa là con voi. Trong shatranj, quân tương ứng được gọi bằng một từ cũng mang nghĩa con voi. Cờ vua châu Âu sau này đổi tên quân đó thành "giám mục", "kẻ ngốc" hay các tên khác tuỳ ngôn ngữ, nhưng trong tiếng Việt chúng ta vẫn gọi là Tượng ở cả hai trò, như một dấu vết vô tình của lịch sử.
Cách đi của quân "voi" và quân cố vấn thời cổ
Đây là bằng chứng thú vị nhất. Trong shatranj, quân voi nhảy đúng hai ô chéo, rất giống Tượng cờ tướng hiện nay (chỉ khác là Tượng cờ tướng có thêm luật mắt Tượng và không qua sông). Quân cố vấn trong shatranj đi một ô chéo, giống Sĩ cờ tướng. Tượng và Hậu cờ vua chỉ trở nên mạnh như ngày nay sau những thay đổi ở châu Âu nhiều thế kỷ sau. Xem thêm vì sao Hậu trở thành quân mạnh nhất.
Nói cách khác, nếu nhìn cờ vua cổ, nó giống cờ tướng hơn nhiều so với cờ vua ngày nay.
Tốt ở hàng trước, đi từng bước, không lùi
Cả hai trò đều có hàng quân nhỏ đi từng bước về phía trước, không được lùi.
Những điểm khác biệt lớn và cách giải thích
Nếu cùng gốc, vì sao cờ tướng lại có những thứ cờ vua không có?
- Đặt quân trên giao điểm, không trên ô. Cờ tướng đặt quân trên các điểm giao của đường kẻ, giống nhiều trò chơi bàn cờ truyền thống ở Trung Hoa.
- Sông và cung. Hai yếu tố này không có trong chaturanga hay shatranj theo những gì tài liệu còn lại cho biết.
- Quân Pháo. Pháo không có trong các trò cờ cổ phía tây. Nhiều tài liệu cho rằng Pháo được thêm vào muộn hơn, trong quá trình trò chơi phát triển ở Trung Hoa.
Những người theo giả thuyết cùng gốc giải thích rằng khi trò chơi tới một vùng văn hoá mới, người ta điều chỉnh nó theo những trò chơi và quan niệm sẵn có ở đó.
Những điều còn tranh luận
Cần nói rõ: nguồn gốc cờ tướng không phải là chuyện đã ngã ngũ.
- Có giả thuyết cho rằng cờ tướng phát triển độc lập từ những trò chơi chiến thuật cổ hơn ở Trung Hoa, và những điểm giống cờ vua là do ảnh hưởng qua lại muộn hơn, hoặc do cùng mô phỏng một đội quân thời cổ.
- Tài liệu cổ rất ít và khó đọc. Nhiều mô tả trò chơi trong văn bản cổ ngắn gọn, không rõ luật, nên có nhiều cách hiểu.
- Hướng lan truyền cũng có tranh luận. Có ý kiến cho rằng một số trò cờ đã đi theo những hướng khác với con đường Ấn Độ – Ba Tư – châu Âu quen thuộc.
Vì vậy, khi đọc một bài viết khẳng định chắc chắn "cờ tướng ra đời năm X" hay "cờ vua do người Y phát minh", nên thận trọng. Phần lớn các con số chỉ là ước đoán. Bài lịch sử cờ tướng trên trang cũng trình bày các giả thuyết theo tinh thần này.
Vì sao câu chuyện gốc chung vẫn có ý nghĩa
Dù chưa chắc chắn tuyệt đối, việc nhìn cờ vua và cờ tướng như hai nhánh của một gia đình giúp người chơi:
- Hiểu vì sao nhiều ý tưởng giống nhau: Mã bắt đôi, Xe trên cột mở, chiếu hết bằng sự phối hợp của nhiều quân.
- Chuyển từ môn này sang môn kia dễ hơn, vì biết đâu là phần chung, đâu là phần riêng.
- Trân trọng cả hai môn như những di sản văn hoá đã đi qua nhiều thế kỷ và nhiều vùng đất.
Một cách hình dung dễ nhớ
Hãy tưởng tượng một trò chơi cổ như một hạt giống. Gieo ở vùng đất này, nó mọc thành cây cờ vua với Hậu mạnh, Tượng đi xa, nhập thành và phong cấp. Gieo ở vùng đất khác, nó mọc thành cây cờ tướng với sông, cung, Pháo và luật Tướng đối mặt. Hai cái cây trông khác nhau, nhưng nếu nhìn kỹ phần gốc, vẫn thấy những đường vân giống nhau.
Hình dung này không phải là bằng chứng lịch sử, chỉ là cách để nhớ. Nhưng nó giải thích khá tốt cảm giác "quen mà lạ" của người chơi cờ vua khi lần đầu ngồi vào bàn cờ tướng, và ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua và cờ tướng có chắc chắn cùng nguồn gốc không?
Không chắc chắn tuyệt đối. Giả thuyết cùng gốc từ chaturanga được nhắc nhiều nhất, nhưng vẫn có những ý kiến khác.
Vì sao Tượng ở cả hai trò đều mang tên con voi?
Vì quân đó thời cổ tượng trưng cho voi chiến. Tên này còn giữ trong cờ tướng và trong cách gọi tiếng Việt của cả hai trò.
Pháo có từ khi nào?
Nhiều tài liệu cho rằng Pháo được thêm vào trong quá trình cờ tướng phát triển ở Trung Hoa, muộn hơn các quân khác. Thời điểm chính xác không rõ.
Cờ vua cổ có giống cờ tướng không?
Giống hơn cờ vua ngày nay, đặc biệt ở cách đi của quân voi và quân cố vấn.
Nên đọc gì thêm?
Trên trang có bài lịch sử cờ tướng và cờ tướng khác cờ vua những gì.
