Ai từng đứng xem một ván cờ tướng ở góc phố đều biết: bàn cờ có những luật không in trong sách. Người xem không được mách nước. Chạm quân là phải đi. Thua thì cười và xếp lại quân. Những điều này không ai bắt buộc, nhưng ai vi phạm thì sẽ khó tìm được người chơi cùng lần sau.
Bài này gom lại những phép lịch sự phổ biến của cờ tướng, dành cho người chơi, cho người đứng xem, và cho phụ huynh khi chơi cờ với con.
Trước ván cờ
Chào hỏi. Một câu chào, một cái gật đầu, hoặc một câu "mời anh" trước khi bắt đầu. Với người lớn tuổi, mời họ chọn bên hoặc đi trước là cách thể hiện sự kính trọng.
Thống nhất luật nhà. Cờ tướng có một số điểm khác nhau tuỳ nơi: có chạm quân phải đi không, có cho đi lại không, chiếu dai xử thế nào, cờ úp có lật công khai quân bị ăn không. Hỏi trước vài câu là tránh được tranh cãi giữa ván. Với cờ úp, bài luật cờ úp liệt kê những điểm hay tranh cãi.
Bày quân đúng và đủ. Kiểm tra đủ quân, đặt đúng vị trí. Bày sai rồi phát hiện giữa ván là chuyện không vui cho cả hai.
Trong ván cờ
Chạm quân phải đi
Đây là phép lịch sự quan trọng nhất và là luật ở hầu hết các giải đấu: đã chạm vào quân nào thì phải đi quân đó (nếu nó có nước đi hợp lệ). Muốn chỉnh quân cho ngay ngắn, hãy nói "chỉnh" hoặc báo trước khi chạm.
Ở bàn cờ vui, nhiều người dễ dãi hơn. Nhưng dù chơi vui, chạm quân rồi rút tay, rồi lại chạm quân khác, lặp đi lặp lại, là thói quen làm đối phương khó chịu.
Không xin đi lại
Đã buông tay khỏi quân là xong nước. Xin đi lại một hai lần với bạn thân thì không sao, nhưng xin đi lại thường xuyên — nhất là khi đối phương vừa phát hiện một đòn — là không tôn trọng người chơi cùng.
Nếu bạn chơi với trẻ nhỏ hoặc người mới, cho họ đi lại để học là hợp lý. Nói rõ trước: "ván này cho đi lại".
Đi quân nhẹ nhàng
Đập quân xuống bàn, nhất là khi ăn quân hoặc chiếu, là một thói quen phổ biến ở bàn cờ vỉa hè. Với bạn bè quen nhau, đó có thể là một phần của cuộc vui. Với người lạ hoặc trong câu lạc bộ, hãy đi quân nhẹ nhàng.
Không làm phiền đối phương
- Không gõ tay, rung chân, nói chuyện liên tục khi đối phương đang nghĩ.
- Không bình luận nước đi của đối phương theo kiểu chế giễu.
- Không cố ý kéo dài thời gian khi thế cờ đã rõ ràng chỉ để làm đối phương sốt ruột.
Chiếu có chừng mực
Chiếu là một phần của ván cờ, nhưng chiếu dai — lặp lại nước chiếu liên tục mà không có mục đích — vừa bị luật nhiều giải cấm, vừa khiến ván cờ mất vui. Xem thêm về luật lặp nước trong mục luật cờ tướng.
Khi ván kết thúc
Thua thì nhận. Khi thấy thế cờ không còn cứu được, xin thua là cách lịch sự, không cần kéo dài tới khi bị chiếu bí. Một câu "mình thua rồi" hoặc đưa tay ra bắt là đủ.
Thắng thì khiêm tốn. Không khoe khoang, không trêu người thua. Một câu "ván hay" hoặc chỉ ra một nước tốt của đối phương là cách thắng đẹp.
Cùng xem lại nếu cả hai muốn. Sau ván, nhiều người thích bày lại vài thế để bàn. Đây là lúc học được nhiều nhất. Nhưng nếu đối phương đang buồn vì thua, đừng ép.
Xếp lại quân. Người chơi cuối cùng rời bàn nên xếp quân gọn. Ở câu lạc bộ, đây là quy tắc mặc định.
Phép lịch sự cho người đứng xem
Người Trung Hoa có câu "xem cờ không nói mới là người quân tử", và người chơi cờ tướng ở Việt Nam cũng giữ tinh thần ấy. Với người đứng xem:
- Không mách nước. Dù thấy một đòn hay, hãy giữ trong đầu. Mách nước là can thiệp vào ván cờ của người khác.
- Không bình luận to trong khi ván đang diễn ra. Nói nhỏ với người bên cạnh cũng có thể làm người chơi mất tập trung.
- Không chạm vào quân hay bàn cờ.
- Đứng hoặc ngồi đủ xa, không che ánh sáng, không chắn tầm nhìn của người chơi.
- Sau ván, nếu được mời, có thể góp ý. Nếu không được mời, chỉ nên khen.
Ở các góc phố có nhiều người xem, người mách nước thường bị nhắc khéo, và nếu tái phạm, sẽ không được chào đón lần sau.
Chơi cờ với trẻ nhỏ
- Cho trẻ đi lại khi trẻ còn học luật, và giải thích vì sao nước đó không tốt.
- Đừng luôn nhường. Trẻ nhận ra khi bị nhường, và chiến thắng giả không vui bằng chiến thắng thật. Thay vào đó, chấp quân (bỏ bớt một Xe hoặc một Mã của mình) để ván cờ cân bằng.
- Dạy phép lịch sự ngay từ đầu: chào trước ván, bắt tay sau ván, không đập quân, không khóc lóc hay giận dỗi khi thua. Những thói quen học từ nhỏ sẽ theo trẻ lâu dài.
- Khen quá trình, không chỉ kết quả: "Con đã nhìn thấy nước Mã rất hay."
Muốn cả nhà cùng chơi cờ tướng, đọc thêm các bài trong mục văn hoá cờ tướng.
Về chuyện cờ ăn tiền
Ở một số nơi, người ta đặt cược vào ván cờ. Đó là lựa chọn của mỗi người, nhưng cần biết: cá cược dễ biến ván cờ thành chuyện căng thẳng và tranh cãi, và có thể vi phạm quy định pháp luật về cờ bạc. Cờ tướng hay nhất khi được chơi vì niềm vui của nó.
Câu hỏi thường gặp
Chạm quân phải đi có phải là luật chính thức không?
Ở hầu hết các giải đấu, có. Ở bàn cờ vui, tuỳ thoả thuận giữa hai người chơi. Nên hỏi trước ván.
Người xem có được góp ý sau ván không?
Được, nếu người chơi mời hoặc sẵn lòng nghe. Không nên góp ý khi ván đang diễn ra.
Xin thua sớm có bị coi là thiếu tinh thần không?
Không. Xin thua khi thế cờ đã rõ ràng là cách tôn trọng đối phương và thời gian của cả hai. Chỉ nên tránh xin thua quá sớm khi thế cờ còn nhiều cơ hội.
Có nên cho trẻ thắng để trẻ vui?
Không nên thường xuyên. Chấp quân để ván cờ cân bằng là cách tốt hơn, giúp trẻ có cơ hội thắng thật và học được nhiều hơn.
Đập quân khi ăn quân có bất lịch sự không?
Với bạn bè quen nhau thì có thể là một phần của cuộc vui. Với người lạ, ở câu lạc bộ hay giải đấu, nên đi quân nhẹ nhàng.
