Một ván cờ đầy đủ có mười sáu quân mỗi bên (cờ vua) hoặc mười sáu quân mỗi bên với luật riêng cho từng loại (cờ tướng). Với trẻ mới bắt đầu, đó là quá nhiều thứ để nhớ cùng lúc. Người dạy cờ cho trẻ thường dùng trò chơi nhỏ: chỉ vài quân, một mục tiêu đơn giản, mỗi ván vài phút.
Dưới đây là tám trò, bốn cho cờ vua và bốn cho cờ tướng. Mỗi trò dạy một ý chính. Phụ huynh không cần giỏi cờ vẫn chơi được cùng con.
Bốn trò cho cờ vua
1. Trò chơi Tốt
Bày quân: mỗi bên tám Tốt ở vị trí ban đầu, không có quân nào khác (hoặc thêm Vua nếu trẻ đã biết Vua đi thế nào).
Mục tiêu: ai đưa được một Tốt tới hàng cuối của đối phương trước là thắng.
Dạy gì: Tốt đi thẳng, ăn chéo, bước đầu đi được hai ô. Trẻ sẽ tự phát hiện rằng hai Tốt đối mặt thì kẹt cứng.
2. Xe đuổi Tốt
Bày quân: một bên có một Xe, bên kia có ba bốn Tốt.
Mục tiêu: bên Xe ăn hết Tốt trước khi một Tốt tới hàng cuối.
Dạy gì: Xe đi thẳng dọc ngang bao xa cũng được, và cách một quân mạnh chặn nhiều quân yếu.
3. Mã đi tuần
Bày quân: một Mã ở góc bàn, rải vài "đồng xu" (dùng Tốt hoặc vật nhỏ) ở các ô khác nhau.
Mục tiêu: Mã ăn hết các đồng xu với ít nước nhất.
Dạy gì: Mã nhảy hình chữ L, và đường đi của Mã không thẳng như trẻ tưởng.
4. Chiếu hết bằng Hậu
Bày quân: trẻ có Vua và Hậu, người lớn có một Vua.
Mục tiêu: chiếu hết Vua người lớn.
Dạy gì: chiếu, chiếu hết, và bẫy pat. Khi trẻ vô tình làm pat, đó là lúc tuyệt vời để giải thích luật hoà.
Bốn trò cho cờ tướng
5. Tốt qua sông
Bày quân: mỗi bên năm Tốt và Tướng.
Mục tiêu: ai dùng Tốt chiếu bí được Tướng đối phương, hoặc làm Tướng đối phương hết nước đi, là thắng. Với trẻ nhỏ, có thể đơn giản hoá: ai đưa được một Tốt vào trong cung đối phương trước là thắng.
Dạy gì: Tốt chỉ tiến thẳng khi chưa qua sông, qua sông thì đi ngang được, và Tướng không ra khỏi cung.
6. Pháo tìm ngòi
Bày quân: một Pháo, vài quân rải trên bàn làm ngòi và làm mục tiêu.
Mục tiêu: ăn được nhiều mục tiêu nhất trong số nước giới hạn.
Dạy gì: Pháo đi như Xe nhưng muốn ăn phải nhảy qua đúng một quân. Đây là quân khó nhất với trẻ, trò chơi giúp trẻ "nhìn ra" ngòi. Xem thêm Pháo cho người chơi cờ vua để người lớn nắm luật trước khi dạy.
7. Mã vượt chướng ngại
Bày quân: một Mã, vài quân đứng sát nó ở các chân.
Mục tiêu: đưa Mã tới một điểm đích cho trước.
Dạy gì: luật cản chân Mã. Trẻ sẽ thấy có những đường Mã đi được và những đường bị chặn.
8. Tướng đối mặt
Bày quân: hai Tướng, một bên có thêm một Xe.
Mục tiêu: bên có Xe chiếu bí Tướng đối phương.
Dạy gì: Tướng chỉ đi trong cung, và luật hai Tướng không được đối mặt. Trẻ học được rằng chính Tướng cũng góp phần chiếu bí.
Cách chơi các trò này cho vui
- Mỗi trò chỉ vài phút. Chơi hai ba lượt rồi đổi trò.
- Đổi bên. Trẻ chơi cả bên "mạnh" và bên "yếu" để hiểu cả hai phía.
- Để trẻ đặt thêm luật. Ví dụ: "Nếu Tốt tới hàng cuối thì được thêm một lượt". Trẻ thích được sáng tạo.
- Không đếm thắng thua. Các trò này để làm quen, không phải để thi.
Khi nào chuyển sang ván đầy đủ
Khi trẻ đã chơi thoải mái các trò của một môn, biết cách đi của tất cả các quân và hiểu chiếu là gì, đó là lúc thử một ván đầy đủ. Có thể bắt đầu bằng ván chấp quân: người lớn bỏ bớt vài quân để ván cờ cân bằng. Hoặc cho trẻ chơi với máy ở mức dễ nhất trên bàn cờ vua hay bàn cờ tướng.
Học cả hai môn qua trò chơi
Một lợi thế của cách này: trẻ có thể làm quen cả hai môn cùng lúc mà ít bị lẫn, vì mỗi trò chỉ tập trung vào một vài quân và một luật. Ví dụ, chơi "Mã đi tuần" (cờ vua) rồi "Mã vượt chướng ngại" (cờ tướng), trẻ sẽ tự nhận ra sự khác nhau: một Mã bị cản, một Mã không. Xem thêm học cả hai môn có rối không.
Gợi ý lộ trình hai tuần
Tuần 1 — cờ vua:
- Buổi 1: Trò chơi Tốt.
- Buổi 2: Xe đuổi Tốt.
- Buổi 3: Mã đi tuần.
- Buổi 4: Chiếu hết bằng Hậu.
Tuần 2 — cờ tướng:
- Buổi 1: Tốt qua sông.
- Buổi 2: Mã vượt chướng ngại.
- Buổi 3: Pháo tìm ngòi.
- Buổi 4: Tướng đối mặt.
Mỗi buổi khoảng mười lăm phút. Nếu trẻ thích một trò, cứ chơi lại nhiều lần; nếu trẻ thấy chán, chuyển trò khác. Lộ trình chỉ là gợi ý, không phải bài học bắt buộc.
Tự chế thêm trò chơi
Khi đã quen, người lớn và trẻ có thể tự chế thêm trò:
- Cuộc đua Tượng (cờ vua): Tượng đi từ góc này tới góc kia, tránh những ô bị Tốt đối phương khống chế.
- Xe giữ cầu (cờ tướng): một Xe phải ngăn không cho ba Tốt qua sông.
- Ai chiếu trước: mỗi bên vài quân, ai chiếu được Vua hoặc Tướng đối phương trước là thắng.
Tự chế trò là cách tuyệt vời để trẻ hiểu luật sâu hơn, vì muốn chế trò thì phải hiểu quân đi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì chơi được những trò này?
Nhiều trò rất đơn giản, trẻ mầm non đã chơi được với người lớn hướng dẫn. Xem thêm trẻ mấy tuổi học cờ.
Cần bàn cờ thật không?
Nên có bàn cờ thật để trẻ cầm quân. Nếu không có, có thể vẽ bàn cờ trên giấy và dùng đồ vật nhỏ thay quân.
Bố mẹ không biết chơi cờ có dạy được không?
Được. Các trò này đủ đơn giản để bố mẹ học luật cùng lúc với con.
Trò nào nên chơi đầu tiên?
Trò chơi Tốt (cờ vua) hoặc Tốt qua sông (cờ tướng), vì chỉ có một loại quân.
Có nên cho trẻ thắng trong các trò này?
Để trẻ thắng bằng cách chơi thật với trò dễ hơn, hoặc cho trẻ chơi bên "mạnh". Tránh cố tình đi sai.
