Người chơi cờ vua và cờ tướng ở Việt Nam thường nghĩ đây là hai môn duy nhất trong "gia đình" cờ chiến thuật. Thực ra, ở nhiều nước châu Á còn có những trò cờ họ hàng rất phổ biến, mỗi trò giữ lại một số nét chung và thêm vào những luật riêng. Nhìn vào chúng giúp hiểu rõ hơn vì sao cờ vua và cờ tướng lại như ngày nay.
Bài này giới thiệu ba trò tiêu biểu, ở mức đủ để người chơi cờ Việt Nam nhận ra điểm quen và điểm lạ. Luật chi tiết của từng trò khá dài, nên bài chỉ nêu những nét chính.
Shogi: cờ Nhật Bản
Bàn cờ và quân
- Bàn 9×9 ô, quân đặt trong ô như cờ vua, không trên giao điểm như cờ tướng.
- Quân là những miếng gỗ hình ngũ giác dẹt, viết chữ. Hai bên dùng cùng một màu quân, phân biệt bằng hướng mũi quân: quân của mình chĩa về phía đối phương.
Luật đặc biệt nhất: thả quân
Quân bị ăn trong shogi không bị loại khỏi ván. Người ăn được giữ quân đó và, ở một nước sau, có thể thả nó xuống bàn như quân của mình. Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với cả cờ vua lẫn cờ tướng, và làm cho ván shogi hiếm khi "cạn quân": tàn cuộc vẫn đầy những đòn tấn công.
Phong cấp
Nhiều quân trong shogi được phong cấp khi vào vùng ba hàng cuối của đối phương, bằng cách lật mặt quân. Đây là điểm gần với cờ vua (Tốt phong cấp), nhưng áp dụng cho nhiều loại quân hơn.
Người chơi cờ Việt Nam sẽ thấy gì
- Quen: Vua ở giữa hàng cuối, Xe, và một quân giống Tượng cờ vua đi chéo xa.
- Lạ: luật thả quân, quân cùng màu, và nhiều loại "tướng" nhỏ với cách đi riêng.
Janggi: cờ Triều Tiên
Bàn cờ và quân
- Bàn 9×10 giao điểm, rất giống cờ tướng, có cung với các đường chéo.
- Không vẽ sông ở giữa bàn như cờ tướng.
- Quân hình bát giác, kích thước khác nhau theo tầm quan trọng.
Những điểm giống cờ tướng
Janggi có Tướng trong cung, Sĩ, Tượng, Mã, Xe, Pháo và Tốt. Người chơi cờ tướng sẽ thấy bàn cờ gần như quen thuộc.
Những điểm khác
- Tướng khởi đầu ở giữa cung, không phải ở hàng cuối.
- Đường chéo trong cung cho phép một số quân đi chéo khi ở trong cung.
- Pháo cần nhảy qua một quân không chỉ khi ăn mà cả khi di chuyển, và không được nhảy qua hoặc ăn Pháo khác.
- Tượng đi một bước thẳng rồi hai bước chéo, xa hơn Tượng cờ tướng.
- Không có sông nên các quân không bị giới hạn nửa bàn như trong cờ tướng.
Người chơi cờ Việt Nam sẽ thấy gì
Janggi là trò gần cờ tướng nhất trong ba trò. Người chơi cờ tướng có thể làm quen khá nhanh, chỉ cần cẩn thận với Pháo và Tượng.
Makruk: cờ Thái Lan
Bàn cờ và quân
- Bàn 8×8 như cờ vua, nhưng thường không tô hai màu.
- Quân có hình dáng, gần với tinh thần quân cờ vua.
Điểm nổi bật: giống cờ vua cổ
Makruk thường được nhắc tới như một trò cờ giữ lại nhiều nét của các trò cờ cổ:
- Quân đứng cạnh Vua (tương ứng Hậu) chỉ đi một ô chéo, giống quân cố vấn cổ và giống Sĩ cờ tướng.
- Tốt xếp ở hàng thứ ba thay vì hàng thứ hai.
- Tốt phong cấp sớm hơn cờ vua, khi tới hàng thứ sáu, và chỉ thành quân cố vấn yếu kia.
Người chơi cờ Việt Nam sẽ thấy gì
Người chơi cờ vua thấy bàn cờ quen, nhưng ván cờ chậm hơn nhiều vì không có Hậu mạnh. Người chơi cờ tướng lại thấy quen với cảm giác "không có quân siêu mạnh", phải dùng nhiều quân phối hợp.
So sánh nhanh
| Cờ vua | Cờ tướng | Shogi | Janggi | Makruk | |
|---|---|---|---|---|---|
| Đặt quân | ô | giao điểm | ô | giao điểm | ô |
| Sông | không | có | không | không | không |
| Cung | không | có | không | có | không |
| Pháo | không | có | không | có | không |
| Quân bị ăn | loại khỏi ván | loại khỏi ván | thả lại được | loại khỏi ván | loại khỏi ván |
| Phong cấp | Tốt thành Hậu… | không | nhiều quân | không | Tốt thành quân yếu |
Bài học từ gia đình cờ
Nhìn cả gia đình này, có thể thấy mỗi vùng văn hoá giữ lại một khung chung: Vua hoặc Tướng ở giữa, Xe ở góc, Mã cạnh Xe, Tốt ở hàng trước. Rồi mỗi nơi thêm vào những luật làm trò chơi hợp với cách họ thích chơi: Hậu mạnh ở châu Âu, Pháo và sông ở Trung Hoa và Việt Nam, thả quân ở Nhật Bản.
Với người chơi cả cờ vua và cờ tướng, biết về những trò họ hàng này giúp nhìn hai môn quen thuộc với con mắt mới. Và biết đâu, một ngày nào đó bạn sẽ thử một ván shogi hay janggi khi có dịp. Xem thêm gốc chung của cờ vua và cờ tướng.
Vì sao nên biết về những trò họ hàng
Với người chơi phong trào, biết về shogi, janggi hay makruk có vài lợi ích thực tế:
- Hiểu rõ hơn luật của chính môn mình chơi. Khi thấy makruk không có Hậu mạnh, người chơi cờ vua hiểu vì sao Hậu làm cờ vua nhanh và sắc bén đến vậy. Khi thấy janggi không có sông, người chơi cờ tướng hiểu sông đã định hình cờ tướng ra sao.
- Mở rộng cách nghĩ. Luật thả quân của shogi, chẳng hạn, buộc người chơi nghĩ về quân bị ăn theo một cách hoàn toàn mới.
- Kết nối với bạn bè quốc tế. Gặp một người bạn Nhật, Hàn hay Thái, một câu hỏi về trò cờ của nước họ có thể mở ra cả một cuộc trò chuyện.
Cẩn thận với luật chi tiết
Mỗi trò trong bài có luật chi tiết dài và nhiều trường hợp đặc biệt. Bài viết chỉ giới thiệu những nét chính. Nếu muốn chơi thật, nên tìm tài liệu luật đầy đủ của trò đó, vì một số chi tiết như cách xử hoà, luật lặp nước hay cách tính điểm khi kết thúc có thể khác nhau giữa các bộ luật.
Câu hỏi thường gặp
Trò nào gần cờ tướng nhất?
Janggi của Triều Tiên, với bàn giao điểm, cung, Pháo và bộ quân gần giống.
Trò nào gần cờ vua nhất?
Makruk của Thái Lan về bàn cờ và cách xếp quân, dù quân đứng cạnh Vua yếu hơn Hậu rất nhiều.
Luật thả quân trong shogi là gì?
Quân bị ăn được người ăn giữ lại và có thể thả xuống bàn như quân của mình ở một nước sau.
Cờ úp có phải là họ hàng như vậy không?
Cờ úp là một biến thể dân gian của chính cờ tướng, không phải một trò riêng từ nước khác. Xem luật cờ úp.
Có thể chơi những trò này trên trang không?
Hiện trang chỉ có cờ vua và cờ tướng. Các trò khác có thể tìm hiểu ở những nguồn chuyên về từng trò.
