Người chơi cả hai môn hay tự hỏi: vì sao cùng là trò cờ mô phỏng chiến trận mà luật lại khác nhau nhiều đến vậy? Không ai có thể trả lời chắc chắn về ý định của những người đã chơi và điều chỉnh luật qua nhiều thế kỷ. Nhưng ta có thể nhìn vào hệ quả của từng khác biệt: mỗi luật tạo ra một kiểu ván cờ như thế nào.
Bài này đi qua những khác biệt lớn nhất, kèm cách giải thích hay gặp. Hãy coi đây là những cách nhìn, không phải lịch sử đã được chứng minh.
Ô vuông và giao điểm
- Cờ vua: quân đứng trong ô vuông, bàn 8×8, 64 ô, tô hai màu xen kẽ.
- Cờ tướng: quân đứng trên giao điểm của đường kẻ, bàn 9×10, 90 điểm.
Cách đặt quân trên giao điểm có ở nhiều trò chơi bàn cờ truyền thống ở Đông Á. Hệ quả thực tế: bàn cờ tướng có nhiều điểm hơn nhưng quân đông hơn ở giữa (Pháo đứng ở hàng thứ ba), và các cột có ý nghĩa đặc biệt vì Tướng đối mặt, Pháo đầu.
Hai màu ô của bàn cờ vua lại tạo ra một khái niệm không có trong cờ tướng: Tượng ô trắng, Tượng ô đen, Tượng tốt, Tượng xấu.
Sông và cung
Cờ tướng chia bàn cờ bằng sông, và mỗi bên có cung giữ Tướng và Sĩ. Cờ vua không có cả hai.
Hệ quả của sông và cung:
- Mỗi bên luôn có bốn quân phòng thủ (hai Sĩ, hai Tượng) không bao giờ tấn công.
- Mục tiêu tấn công cố định: ai cũng biết Tướng đối phương ở đâu.
- Tốt thay đổi sức mạnh khi qua sông.
Cờ vua không có những giới hạn đó, nên Vua có thể chạy khắp bàn, và người chơi phải tự tạo "cung" cho Vua bằng nhập thành. Xem nhập thành cho người chơi cờ tướng.
Quân mạnh nhất: Hậu và Xe
Cờ vua có Hậu, một quân cực mạnh, còn cờ tướng thì Xe là mạnh nhất. Điều này có lịch sử riêng: Hậu chỉ trở nên mạnh sau một lần đổi luật ở châu Âu. Xem Hậu mạnh nhất từ khi nào.
Hệ quả: ván cờ vua có thể kết thúc rất nhanh nếu một bên sơ hở trước Hậu. Ván cờ tướng thường cần nhiều quân phối hợp hơn để phá cung.
Pháo: quân độc nhất vô nhị
Cờ tướng có Pháo với cơ chế ăn qua ngòi. Không trò cờ phổ biến nào ở phương Tây có quân tương tự. Pháo khiến mọi quân trên bàn cờ tướng, kể cả quân của chính mình, đều có thể trở thành "bệ phóng" cho đối phương. Nó tạo ra kiểu tính toán rất riêng: phải để ý không chỉ đường trống, mà cả đường có đúng một quân.
Phong cấp
- Cờ vua: Tốt tới hàng cuối được phong thành quân khác, gần như luôn là Hậu.
- Cờ tướng: Tốt tới hàng cuối vẫn là Tốt, và thường là Tốt đã yếu đi.
Luật phong cấp khiến tàn cuộc cờ vua xoay quanh Tốt thông: một Tốt không bị chặn có thể quyết định cả ván. Trong cờ tướng, tàn cuộc xoay quanh việc dùng Tốt qua sông phối hợp chiếu bí, và không có "cuộc đua phong Hậu".
Hết nước: hoà hay thua
Đây là khác biệt mà người chuyển môn nhớ nhất:
- Cờ vua: bên tới lượt không bị chiếu mà hết nước thì hoà (pat).
- Cờ tướng: hết nước là thua.
Luật pat làm cho tàn cuộc cờ vua có rất nhiều thế phòng thủ tinh tế: bên yếu đôi khi cứu được ván bằng cách tự đưa mình vào thế hết nước. Trong cờ tướng, bên mạnh không phải lo chuyện đó, nhưng lại phải lo luật cấm lặp.
Lịch sử của luật pat trong cờ vua cũng không đơn giản: có thời kỳ và nơi chốn đã xử pat khác với ngày nay trước khi luật hoà được chuẩn hoá.
Chiếu mãi và chiếu dai
- Cờ vua: lặp một thế cờ ba lần là hoà, kể cả khi do một bên chiếu liên tục.
- Cờ tướng: chiếu dai (chiếu liên tục để lặp thế) bị cấm, bên chiếu phải đổi nước.
Cách giải thích hay gặp: Tướng cờ tướng bị nhốt trong cung nên rất dễ bị chiếu liên tục. Nếu cho phép chiếu dai, quá nhiều ván sẽ thành hoà. Xem luật cấm lặp cho người chơi cờ vua.
Tướng đối mặt
Luật hai Tướng không được đối mặt là một nét độc đáo của cờ tướng. Nó biến Tướng thành một quân "khống chế cột" dù chỉ đứng trong cung. Cờ vua có luật tương tự ở mức nhỏ hơn: hai Vua không được đứng sát nhau, tạo ra khái niệm đối vua trong tàn cuộc.
Bảng tổng hợp
| Khác biệt | Hệ quả trong cờ vua | Hệ quả trong cờ tướng |
|---|---|---|
| Ô vuông / giao điểm | Tượng gắn với màu ô | cột và Pháo đầu quan trọng |
| Không sông, không cung / có sông, có cung | Vua di chuyển, cần nhập thành | Tướng cố định, Sĩ Tượng giữ nhà |
| Hậu / không có Hậu | ván có thể kết thúc rất nhanh | cần phối hợp nhiều quân |
| Phong cấp / không phong cấp | tàn cuộc Tốt thông | Tốt qua sông phối hợp chiếu bí |
| Pat hoà / hết nước thua | nhiều thế phòng thủ tinh tế | bên mạnh không lo pat |
| Chiếu mãi hoà / chiếu dai bị cấm | có "phao cứu sinh" | phòng thủ phải thật |
Luật khác nhau, tinh thần giống nhau
Dù khác nhau nhiều điểm, hai môn vẫn chung một tinh thần: hai bên có lực lượng ngang nhau, luân phiên đi, không có may rủi, và thắng bằng cách bắt Vua hoặc Tướng đối phương không còn lối thoát. Chính tinh thần chung đó khiến người chơi một môn luôn thấy môn kia gần gũi, và khiến kỹ năng tính toán, kế hoạch dùng được ở cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Luật nào của cờ tướng khó nhất với người chơi cờ vua?
Thường là Pháo ăn qua ngòi và luật cản chân Mã, vì chúng không có gì tương tự trong cờ vua.
Luật nào của cờ vua khó nhất với người chơi cờ tướng?
Pat, bắt tốt qua đường và nhập thành.
Có thể nói môn nào "khó hơn" không?
Không. Mỗi môn có chiều sâu riêng, tạo ra bởi chính những luật khác biệt.
Luật hai môn có còn thay đổi không?
Luật cơ bản đã ổn định. Những thay đổi hiện nay chủ yếu ở luật thi đấu: đồng hồ, cách xử lặp nước, quy định với thiết bị điện tử.
Người chơi nên học luật môn nào trước?
Tuỳ người chơi cùng và môi trường xung quanh. Xem nên học môn nào trước.
