Ở nhiều gia đình Việt Nam, bàn cờ tướng không chỉ là một trò chơi. Nó là chỗ ông ngồi với cháu vào buổi chiều, là ván cờ của bố và con trai sau bữa cơm, là trò chơi quen thuộc ngày Tết khi họ hàng tụ họp. Qua những ván cờ như vậy, các thế hệ trò chuyện với nhau, học từ nhau, và có những kỷ niệm chung.
Bài này nói về cờ tướng trong gia đình: cách dạy con cháu chơi cờ tướng, cách giữ không khí vui, những gợi ý cho ván cờ gia đình, và vì sao bàn cờ là một chỗ đặc biệt để các thế hệ ngồi lại với nhau. Về lịch sử và văn hoá cờ tướng, đọc thêm lịch sử cờ tướng.
Vì sao cờ tướng hợp với gia đình
- Ai cũng chơi được: từ trẻ nhỏ tới người lớn tuổi.
- Không cần nhiều đồ dùng: một bộ cờ là đủ.
- Chơi ở đâu cũng được: trong nhà, ngoài sân, quán nước.
- Tạo dịp trò chuyện: ván cờ chậm rãi để người ta nói chuyện, kể chuyện.
- Truyền kinh nghiệm: ông bà, cha mẹ dạy con cháu không chỉ cách đi quân mà cả cách suy nghĩ, cách thắng thua.
Dạy con cháu chơi cờ tướng
Bắt đầu từ từng quân
Với trẻ nhỏ, không dạy cả ván ngay. Hãy:
- Giới thiệu bàn cờ: sông, cung, các giao điểm.
- Dạy từng quân, mỗi buổi một hai quân: Xe đi thẳng, Pháo cần ngòi, Mã đi hình chữ nhật và bị cản chân, Tượng không qua sông, Sĩ ở trong cung, Tướng không ra khỏi cung, Tốt qua sông thì đi ngang.
- Chơi trò chơi đơn giản với vài quân: ví dụ chỉ có Tốt và Tướng, ai đưa Tốt tới gần cung đối phương trước.
- Chơi ván đầy đủ khi trẻ đã quen các quân.
Xem thêm cờ tướng cho người mới.
Kể chuyện về quân cờ
Trẻ nhớ lâu hơn khi mỗi quân có một câu chuyện: Xe là chiến xa chạy thẳng, Pháo là khẩu pháo cần ngòi để bắn, Mã là ngựa chiến bị vướng chân khi có người đứng cạnh, Tượng là voi không lội qua sông, Sĩ là quan cận vệ trong cung, Tốt là người lính qua sông thì dũng cảm hơn.
Kiên nhẫn
- Không vội: trẻ cần thời gian để nhớ luật.
- Không sửa liên tục: để trẻ thử, rồi nhẹ nhàng giải thích.
- Buổi ngắn: mười lăm, hai mươi phút với trẻ nhỏ là đủ.
Giữ không khí vui
- Để trẻ thắng thỉnh thoảng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
- Khen nước đi hay, không chỉ khen khi thắng.
- Thua thì thua tử tế: "Cháu đi nước này hay quá, ông không nghĩ ra." Trẻ học cách thắng thua từ người lớn.
- Không so sánh trẻ với anh chị em hay con nhà khác.
- Không biến ván cờ thành bài học nặng nề. Vui là chính.
Ván cờ ngày Tết
Ở nhiều nơi, chơi cờ tướng ngày Tết là một nét quen thuộc. Vài gợi ý cho ván cờ gia đình ngày Tết:
- Giải cờ gia đình nhỏ: các thành viên thi đấu vui, phần thưởng là lì xì nhỏ hoặc một món quà vui, không phải tiền cược.
- Cờ chấp: người mạnh chấp quân để ván cân bằng hơn, ví dụ ông chấp cháu một Xe.
- Cờ đồng đội: hai người cùng cầm một bên, bàn bạc trước mỗi nước.
- Cờ úp cho vui: trò chơi may rủi giúp người mạnh người yếu đều có cơ hội. Xem cờ úp và cờ tướng.
Cờ tướng và cờ vua trong cùng một nhà
Ở nhiều gia đình, ông bà chơi cờ tướng, còn con cháu học cờ vua ở trường. Đây là cơ hội hay: ông dạy cháu cờ tướng, cháu dạy ông cờ vua. Hai bên cùng học, cùng thấy những điểm giống và khác nhau giữa hai trò. Xem tư duy chung và nên học môn nào trước.
Những điều nên tránh
- Chơi ăn tiền trong gia đình, kể cả số tiền nhỏ. Dễ tạo thói quen không tốt cho trẻ.
- Tranh cãi gay gắt về luật hay nước đi. Thống nhất luật trước khi chơi.
- Người xem góp ý quá nhiều. Câu "xem cờ không nói" cũng đúng trong gia đình. Xem phép lịch sự khi chơi cờ tướng.
- Bắt trẻ chơi khi trẻ không muốn. Cờ là trò chơi, không phải bài tập bắt buộc.
Giữ bộ cờ như một kỷ vật
Nhiều gia đình giữ những bộ cờ tướng cũ từ đời ông bà, quân gỗ đã mòn, chữ đã phai. Một bộ cờ như vậy mang theo bao nhiêu ván cờ, bao nhiêu câu chuyện. Nếu nhà bạn có, hãy giữ gìn, và thỉnh thoảng lấy ra chơi cùng con cháu.
Ghi lại những ván cờ gia đình
Một ý tưởng đẹp: ghi lại vài ván cờ đáng nhớ trong gia đình, ví dụ ván đầu tiên cháu thắng ông. Có thể ghi nước đi vào một cuốn sổ nhỏ, kèm ngày tháng và vài dòng cảm nghĩ. Nhiều năm sau, đọc lại những trang đó là một kỷ niệm quý.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể học cờ tướng?
Nhiều trẻ có thể làm quen từ khoảng năm, sáu tuổi qua trò chơi với từng quân. Chơi ván đầy đủ thường cần thêm thời gian.
Nên dạy quân nào trước?
Nhiều người bắt đầu với Xe và Tốt vì cách đi dễ hiểu. Mã và Pháo để sau vì có luật cản chân và ngòi.
Có nên để trẻ thắng không?
Thỉnh thoảng thì được, để trẻ giữ hứng thú. Nhưng trẻ cũng cần trải nghiệm thua để học cách đối mặt.
Chơi cờ ngày Tết có nên có phần thưởng?
Có thể có phần thưởng nhỏ vui vẻ, nhưng không nên chơi ăn tiền.
Ông bà chơi cờ tướng, cháu học cờ vua thì sao?
Đó là cơ hội tốt để hai thế hệ dạy nhau: ông dạy cờ tướng, cháu dạy cờ vua. Các bài khác có trong mục văn hoá cờ tướng.
Cha mẹ không biết chơi cờ tướng thì sao?
Có thể cùng con học từ đầu, hoặc nhờ ông bà dạy cả hai. Học cùng nhau cũng là một cách gắn kết, và con thường rất vui khi được dạy lại cho cha mẹ.
