Trong tiếng Việt, cả hai trò đều gọi một quân là Tượng, và đó là nguồn nhầm lẫn lớn cho người chơi cờ tướng mới học cờ vua. Tượng cờ tướng là quân phòng thủ, bước ngắn, không bao giờ qua sông. Tượng cờ vua là quân tấn công tầm xa, có thể đứng ở góc bàn này mà đánh tới góc bàn kia.
Người chơi cờ tướng thường đánh giá thấp Tượng cờ vua vì thói quen coi Tượng là quân "giữ nhà". Đổi Tượng lấy một Tốt hay để Tượng nằm yên sau chuỗi Tốt là những lỗi rất hay gặp.
Hai quân Tượng đặt cạnh nhau
| Tượng cờ tướng | Tượng cờ vua | |
|---|---|---|
| Cách đi | đúng hai điểm chéo | chéo bao nhiêu ô cũng được |
| Bị cản | có, nếu "mắt Tượng" có quân | chỉ khi đường chéo có quân chắn |
| Phạm vi | nửa bàn của mình, không qua sông | cả bàn |
| Số điểm/ô đứng được | 7 điểm | 32 ô cùng màu |
| Vai trò chính | phòng thủ quanh cung | tấn công, khống chế đường chéo |
| Giá trị gần đúng | thấp, thường ngang Sĩ | khoảng 3 Tốt, ngang Mã |
Một điểm giống nhau thú vị: cả hai loại Tượng đều chỉ đứng được trên một phần cố định của bàn cờ. Tượng cờ tướng chỉ có bảy điểm để đứng. Tượng cờ vua chỉ đứng trên ô cùng màu với ô xuất phát, nên mỗi bên có một Tượng ô trắng và một Tượng ô đen. Chúng không bao giờ gặp nhau trên cùng một ô.
Đường chéo dài và fianchetto
Tượng cờ vua mạnh nhất khi đứng trên đường chéo dài a1–h8 hoặc h1–a8, khống chế cả tám ô từ góc này tới góc kia. Một cách ra Tượng phổ biến là đẩy Tốt g hoặc Tốt b lên một ô rồi đưa Tượng vào đó. Cách này gọi là fianchetto.
Với người chơi cờ tướng, có thể hình dung Tượng fianchetto như một Pháo đặt ở góc: đứng xa, không tham gia xô xát, nhưng khống chế cả một đường dài. Chỉ khác là Tượng không cần ngòi.
Cặp Tượng
Khi một bên còn cả hai Tượng còn bên kia đã mất một, người ta nói bên đó có cặp Tượng. Hai Tượng phủ cả ô trắng lẫn ô đen, bổ sung cho nhau, và trong thế cờ mở thường được coi là một lợi thế nhỏ.
Người chơi cờ tướng hay đổi Tượng lấy Mã mà không nghĩ, vì trong cờ tướng Mã mạnh hơn Tượng rất nhiều. Trong cờ vua, Mã và Tượng xấp xỉ ngang giá, và việc giữ cặp Tượng thường đáng cân nhắc.
Tượng tốt, Tượng xấu
Vì Tượng chỉ đi trên một màu ô, vị trí các Tốt của chính mình ảnh hưởng rất lớn tới nó:
- Tượng xấu: phần lớn Tốt của mình đứng trên ô cùng màu với Tượng, chắn hết đường chéo.
- Tượng tốt: Tốt của mình đứng trên ô khác màu, Tượng có đường chạy.
Đây là khái niệm không có trong cờ tướng, vì Tượng cờ tướng không bao giờ đi xa đủ để bị chính Tốt nhà chắn. Người chuyển sang cờ vua nên tập thói quen: trước khi xếp Tốt, nhìn xem Tượng của mình còn đường không.
Những lỗi người chơi cờ tướng hay mắc với Tượng
Để Tượng nằm nhà
Thói quen Tượng đứng quanh cung khiến nhiều người không ra Tượng tới tận trung cuộc. Trong cờ vua, Tượng c1 và f1 cần ra sớm, thường ngay sau Mã.
Tưởng Tượng bị "cản mắt"
Một số người vô thức tránh cho Tượng đi khi có quân đứng chéo cạnh nó, dù đường chéo phía trước vẫn trống. Tượng cờ vua chỉ bị chặn bởi quân đứng trên chính đường đi, không có mắt Tượng.
Không thấy Tượng đối phương từ xa
Tượng đứng ở b2 có thể đánh tới quân ở h8. Người chơi cờ tướng quen nhìn đe doạ trong vài điểm quanh quân, nên hay bỏ sót đường chéo dài.
Đổi Tượng lấy Tốt
Trong cờ tướng, thí Tượng để phá Tốt đôi khi hợp lý vì Tượng rẻ. Trong cờ vua, Tượng đáng khoảng ba Tốt. Đổi một Tượng lấy một Tốt mà không có đòn đi kèm là lỗ lớn.
Tàn cuộc: Tượng khác màu và Tượng cùng màu
Tàn cuộc chỉ còn Tượng và Tốt có hai loại:
- Tượng khác màu (một bên Tượng ô trắng, bên kia Tượng ô đen): rất hay hoà, ngay cả khi một bên hơn một hai Tốt, vì Tượng phòng thủ khoá được các ô mà Tượng tấn công không đụng tới.
- Tượng cùng màu: Tốt và Vua quyết định nhiều hơn.
Điều này hoàn toàn không có trong cờ tướng và rất đáng biết, vì nhiều người chơi cờ tướng hơn Tốt trong tàn cuộc cờ vua rồi ngạc nhiên vì không thắng được.
Luyện với Tượng
- Chơi với máy trên bàn cờ vua, tự đặt luật: ra cả hai Tượng trước nước thứ tám.
- Làm bài tập trên trang bài tập và chú ý những đòn kết thúc bằng Tượng từ xa.
- Sau mỗi ván, nhìn lại: Tượng của mình có bị Tốt nhà chặn đường không?
Tượng cờ vua và Pháo cờ tướng: một so sánh thú vị
Người chơi cờ tướng đôi khi thấy Tượng cờ vua giống Pháo hơn là giống Tượng: cả hai đều là quân tầm xa, thích đứng xa khống chế một đường dài. Khác biệt là Pháo đi dọc ngang và cần ngòi để ăn, còn Tượng đi chéo và ăn trực tiếp. Liên tưởng này hữu ích ở chỗ: cả hai đều cần đường thoáng, và cả hai đều yếu đi khi bị chặn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng cờ vua có qua sông không?
Bàn cờ vua không có sông. Tượng đi khắp bàn, miễn là trên ô cùng màu với nó.
Tượng cờ vua có bị cản mắt như Tượng cờ tướng không?
Không. Tượng cờ vua chỉ bị chặn khi có quân đứng trên chính đường chéo nó đi.
Mã hay Tượng mạnh hơn trong cờ vua?
Gần ngang nhau. Tượng thường mạnh hơn khi thế cờ mở và có Tốt ở cả hai cánh; Mã mạnh hơn khi thế cờ đóng.
Có thể có hai Tượng cùng màu ô không?
Chỉ khi phong cấp Tốt thành Tượng, chuyện rất hiếm.
Vì sao cùng tên mà khác nhau nhiều vậy?
Tên tiếng Việt là cách gọi quen thuộc, không phải vì hai quân có cùng nguồn gốc cách đi. Luật của hai trò đã tách ra từ rất lâu, và quân này được đổi cách đi nhiều nhất.
Tượng fianchetto có dùng được ở cả hai cánh không?
Được. Trắng có thể đặt Tượng ở g2 hoặc b2, Đen ở g7 hoặc b7. Mỗi cách tạo ra kiểu thế cờ khác nhau.
