Tốt là quân người chơi cờ tướng tưởng mình đã biết rõ nhất khi sang cờ vua. Cả hai trò đều có Tốt, Tốt đều tiến từng bước, đều không lùi. Nhưng chính vì tưởng đã biết nên đây là quân gây nhiều ván thua oan nhất: ăn nhầm, quên luật, không thấy đòn.
Bài này đi qua bốn điểm khác nhau, theo thứ tự người mới chuyển sang hay vấp.
1. Tốt cờ vua đi thẳng nhưng ăn chéo
Đây là khác biệt lớn nhất. Trong cờ tướng, Tốt ăn đúng hướng nó đi: tiến thẳng, và sau khi qua sông thì cả sang ngang. Trong cờ vua:
- Tốt đi thẳng một ô về phía trước.
- Tốt ăn chéo một ô về phía trước, sang trái hoặc sang phải.
- Tốt không ăn được quân đứng ngay trước mặt. Quân đó chặn Tốt lại.
Hai hệ quả người chơi cờ tướng hay quên:
- Hai Tốt đối mặt nhau trên cùng một cột sẽ kẹt cứng, không ai ăn được ai.
- Một quân đứng chéo trước Tốt đối phương là đang bị Tốt đó đánh, dù trông như "không cùng đường".
2. Bước đầu tiên được đi hai ô
Mỗi Tốt cờ vua, ở nước đầu tiên của nó, được chọn đi một hoặc hai ô thẳng về phía trước, miễn là cả hai ô đều trống. Sau đó chỉ đi một ô.
Người chơi cờ tướng quen Tốt đi chậm nên hay đánh giá thấp tốc độ này. Một Tốt tưởng còn xa có thể tiến hai ô và đánh ngay quân của bạn.
3. Bắt tốt qua đường
Luật này không có gì tương tự trong cờ tướng. Khi một Tốt đi hai ô ở bước đầu và dừng lại ngay cạnh Tốt đối phương trên cùng hàng, Tốt đối phương được quyền ăn nó như thể nó chỉ đi một ô. Quyền này chỉ dùng được ngay nước kế tiếp; bỏ qua là mất.
Luật này ra đời để Tốt không lợi dụng bước hai ô mà "lẻn qua" vùng Tốt đối phương khống chế. Người chơi cờ tướng lần đầu thấy thường nghĩ đối phương ăn sai luật. Khi chơi online, máy chỉ cho đi nước hợp lệ, nên nếu nước đó được đi thì nó đúng luật.
4. Phong cấp: Tốt tới hàng cuối thành quân khác
Trong cờ tướng, Tốt tới hàng cuối của đối phương vẫn là Tốt, chỉ đi ngang được, và người ta gọi đó là "Tốt già", yếu hơn Tốt còn ở gần cung. Trong cờ vua thì ngược lại hoàn toàn: Tốt tới hàng cuối phải đổi thành Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã cùng màu, gần như luôn chọn Hậu.
Vì phong cấp, một Tốt thông (không còn Tốt đối phương nào ở phía trước trên cột đó và hai cột cạnh bên) trong tàn cuộc cờ vua có thể quyết định cả ván. Người chơi cờ tướng hay đổi hết quân rồi bất ngờ thấy Tốt đối phương chạy thẳng lên phong Hậu.
Cấu trúc Tốt: điều người chơi cờ tướng ít để ý
Trong cờ tướng, Tốt ít và thường là quân thí được. Trong cờ vua, mỗi bên có tám Tốt và hình dạng chuỗi Tốt quyết định kế hoạch của cả ván:
- Tốt chồng: hai Tốt cùng màu trên một cột, bảo vệ nhau kém.
- Tốt cô lập: không có Tốt cùng màu ở hai cột bên cạnh, phải dùng quân khác giữ.
- Tốt thông: như trên, rất quý trong tàn cuộc.
- Chuỗi Tốt: các Tốt đứng chéo bảo vệ nhau, chỉ có Tốt cuối chuỗi là yếu.
Một thói quen tốt: trước khi đổi Tốt, tự hỏi "sau khi đổi, bên nào có Tốt yếu hơn?".
Những lỗi thường gặp
Ăn thẳng bằng Tốt. Kéo Tốt về phía quân đứng trước mặt, máy không cho đi, và người chơi nghĩ máy lỗi.
Không thấy Tốt đánh chéo. Đặt Mã hoặc Tượng ở ô chéo trước Tốt đối phương rồi mất quân.
Quên bước hai ô của đối phương. Tính rằng Tốt đối phương cần hai nước mới tới, trong khi nó tới trong một nước.
Coi Tốt ở hàng bảy như "Tốt già". Tốt đó chỉ còn một bước là thành Hậu. Phải chặn nó ngay.
Chọn nhầm quân khi phong cấp. Hầu như luôn chọn Hậu, trừ khi chọn Hậu gây pat, hoặc phong thành Mã chiếu được ngay.
Luyện trong một tuần
- Trò chơi Tốt: bày chỉ Vua và tám Tốt mỗi bên, ai đưa được Tốt tới hàng cuối trước là thắng. Đây là cách nhanh nhất để quen ăn chéo, đi hai ô và bắt tốt qua đường.
- Tàn cuộc Vua và Tốt: chơi vài ván chỉ có Vua và một Tốt mỗi bên với máy trên bàn cờ vua.
- Bài tập: một số bài trên trang bài tập chiếu hết có nước phong cấp. Giải chúng giúp mắt luôn để ý hàng cuối.
Tốt trong khai cuộc: đẩy Tốt trung tâm
Một điểm khác nữa: trong cờ vua, đẩy Tốt trung tâm (Tốt e hoặc Tốt d) là nước khai cuộc phổ biến nhất. Nó vừa chiếm trung tâm, vừa mở đường cho Tượng và Hậu. Người chơi cờ tướng quen mở đầu bằng Pháo đầu hoặc ra Mã thường ngại đẩy Tốt sớm, vì trong cờ tướng Tốt đi chậm và ít tác dụng ở đầu ván.
Sang cờ vua, hãy coi nước đầu tiên đẩy Tốt e hay Tốt d lên hai ô là điều bình thường, và coi việc chiếm trung tâm bằng Tốt là một trong những mục tiêu chính của khai cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Tốt cờ vua có đi ngang được như Tốt cờ tướng qua sông không?
Không. Tốt cờ vua không bao giờ đi ngang. Nó chỉ tiến thẳng và ăn chéo về phía trước.
Bắt tốt qua đường có bắt buộc không?
Không bắt buộc, trừ khi đó là nước hợp lệ duy nhất. Nhưng quyền này chỉ còn ở ngay nước kế tiếp.
Có thể phong cấp thành Hậu thứ hai không?
Được. Không giới hạn số Hậu. Bàn cờ thật không có Hậu thứ hai thì người ta thường dùng một Xe úp ngược, nhưng luật thi đấu chính thức yêu cầu dùng đúng quân.
Tốt ở hàng đầu tiên có được đi hai ô không?
Tốt không bao giờ đứng ở hàng đầu tiên của mình. Tốt trắng bắt đầu ở hàng 2, Tốt đen ở hàng 7, và đó là chỗ duy nhất chúng được đi hai ô.
Tốt có lùi được không?
Không, giống như cờ tướng.
Vì sao người ta hay nói "Tốt là linh hồn của cờ vua"?
Vì cấu trúc Tốt quyết định quân nào mạnh, quân nào yếu và kế hoạch của cả hai bên. Câu này thường được gắn với các kỳ thủ cờ vua thế kỷ XVIII.
