Nếu bạn đã chơi cờ tướng đủ lâu để thấy những ván cờ quen thuộc lặp đi lặp lại, cờ úp là một làn gió mới. Trong cờ úp, gần như mọi quân đều úp mặt lúc đầu và bị xáo trộn: con quân đứng ở vị trí Xe có thể là một Tốt, con ở vị trí Tốt có thể là một Xe. Mỗi nước đi lật mở một bất ngờ.
Cờ úp rất phổ biến ở Việt Nam như một cách chơi vui, nhưng luật thường được truyền miệng nên mỗi nơi một kiểu. Bài này trình bày bộ luật được chơi phổ biến nhất, và chỉ ra những điểm hay có "luật nhà" khác nhau.
Bày quân
- Mỗi bên giữ Tướng ngửa mặt, đặt đúng vị trí giữa cung như cờ tướng thường.
- 15 quân còn lại của mỗi bên (2 Sĩ, 2 Tượng, 2 Mã, 2 Xe, 2 Pháo, 5 Tốt) được úp mặt xuống và xáo trộn.
- Các quân úp được đặt ngẫu nhiên vào 15 vị trí xuất phát quen thuộc của những quân đó trong cờ tướng thường.
Kết quả: nhìn bàn cờ giống hệt thế bày quân ban đầu, nhưng không ai biết quân nào là quân nào — kể cả người sở hữu.
Quân úp đi thế nào
Đây là luật quan trọng nhất của cờ úp:
Quân úp di chuyển theo luật của quân gốc ở vị trí nó đang đứng.
Ví dụ: quân úp đứng ở vị trí xuất phát của Pháo thì đi như Pháo; đứng ở vị trí của Mã thì đi như Mã (và cũng bị cản chân như Mã); đứng ở vị trí Tốt thì đi như Tốt.
Sau khi đi xong nước đầu tiên, quân được lật ngửa — lúc này mới biết nó thật sự là quân gì. Từ đó về sau, nó đi theo đúng luật của quân thật.
Vì luật này, mỗi quân úp chỉ "mượn" cách đi của vị trí gốc đúng một lần. Một quân úp ở vị trí Xe có thể lao thẳng sang bên kia bàn ở nước đầu, rồi lật ra là... một Tốt.
Sĩ và Tượng sau khi lật
Điểm khác biệt lớn thứ hai: trong cách chơi phổ biến, Sĩ và Tượng sau khi lật được đi khắp bàn — Sĩ không bị giới hạn trong cung, Tượng được qua sông. Lý do rất tự nhiên: một Sĩ có thể được lật ra ở tận bên kia bàn, và buộc nó quay về cung là không thể.
Chúng vẫn giữ cách đi của mình: Sĩ đi chéo một bước, Tượng đi chéo hai bước và vẫn bị cản khi mắt Tượng có quân.
Tướng thì vẫn như cờ tướng thường: đi trong cung, và luật lộ mặt Tướng vẫn áp dụng.
Ăn quân úp
Quân úp có thể bị ăn như mọi quân. Có hai luật nhà phổ biến về việc có được xem quân bị ăn hay không:
- Kiểu công khai: quân bị ăn được lật ra cho cả hai bên xem.
- Kiểu giấu: chỉ người ăn được xem, người bị ăn không biết mình vừa mất quân gì.
Kiểu giấu làm ván cờ nhiều yếu tố tâm lý hơn. Hai người chơi nên thống nhất trước khi bắt đầu.
Tốt trong cờ úp
Tốt vẫn đi như cờ tướng thường: tiến một bước, qua sông mới được đi ngang, không đi lùi. Một tình huống đặc biệt: nếu một quân úp đi nước đầu rồi lật ra là Tốt ở vị trí đã qua sông, nó được đi ngang ngay. Còn Tốt lật ra ở hàng cuối của đối phương thì chỉ còn đi ngang.
Thắng thua
Giống cờ tướng: chiếu bí hoặc làm đối phương hết nước đi là thắng. Các luật về lặp nước, đề nghị hoà áp dụng như cờ tướng thường tuỳ nơi chơi.
Những điểm hay tranh cãi — nên thống nhất trước ván
- Sĩ, Tượng sau khi lật có được đi khắp bàn không? (Phổ biến: có.)
- Quân bị ăn có được lật công khai không?
- Quân úp ở vị trí Pháo muốn "ăn" ở nước đầu thì có cần ngòi như Pháo không? (Phổ biến: có — nó đi và ăn đúng như Pháo.)
- Có được xem quân úp của mình trước khi đi không? (Phổ biến: không — không ai biết quân úp là gì cho tới khi lật.)
Chỉ cần thống nhất bốn điểm này là tránh được gần hết tranh cãi.
Chiến thuật cho người mới chơi cờ úp
Lật quân ở vị trí mạnh trước. Quân úp ở vị trí Xe và Pháo có tầm đi xa ở nước đầu — dùng chúng để đưa quân tới vị trí tốt, rồi lật.
Đừng đánh cược Tướng vào quân chưa lật. Dựa vào một quân úp để phòng thủ Tướng là rủi ro: nó có thể là Tốt.
Đếm quân đã lật. Nếu đối phương đã lật ra cả hai Xe, bạn biết các quân úp còn lại của họ không có Xe. Đếm quân là kỹ năng quan trọng nhất của cờ úp.
Chấp nhận may rủi. Cờ úp có yếu tố may mắn thật sự. Người giỏi thắng nhiều hơn, nhưng không thắng mọi ván — đó cũng là cái vui của nó.
Cờ úp có giúp chơi cờ tướng giỏi hơn không?
Có ở một số mặt: cờ úp buộc bạn phản ứng với những thế cờ lạ, không dựa vào khai cuộc thuộc lòng, và đánh giá lại giá trị quân liên tục. Nhưng nó không thay được việc học cờ tướng bài bản. Hãy coi cờ úp là món giải trí bổ ích. Nếu bạn muốn nắm chắc luật gốc trước, đọc luật cờ tướng cơ bản; các bài khác về cờ úp có trong mục cờ úp.
Câu hỏi thường gặp
Cờ úp là gì?
Là một biến thể của cờ tướng trong đó, trừ Tướng, mọi quân đều được úp mặt và xáo trộn vào các vị trí xuất phát. Quân úp đi theo luật của vị trí gốc ở nước đầu, sau đó được lật ra và đi theo đúng quân thật.
Quân úp đi theo luật của quân nào?
Theo luật của quân gốc ở vị trí nó đang đứng. Ví dụ quân úp ở vị trí Mã đi như Mã ở nước đầu tiên, kể cả bị cản chân. Sau khi đi xong, quân được lật và từ đó đi theo đúng danh tính thật.
Sĩ Tượng trong cờ úp có qua sông được không?
Theo cách chơi phổ biến, có. Sĩ và Tượng sau khi lật được đi khắp bàn, nhưng vẫn giữ cách đi chéo của mình. Nên thống nhất điểm này với đối thủ trước ván.
Cờ úp dựa vào may mắn hay kỹ năng?
Cả hai. Việc quân nào nằm ở đâu là ngẫu nhiên, nhưng cách lật quân, đếm quân đã lộ và tận dụng quân mạnh là kỹ năng. Người chơi giỏi thắng nhiều hơn về lâu dài.