Có một câu người học cờ vua hay nghe: "Trong khai cuộc và trung cuộc, Vua cần được giấu. Trong tàn cuộc, Vua là một quân mạnh." Với người chơi cờ tướng, câu này nghe lạ, vì Tướng cả đời chỉ đi trong chín điểm của cung, và trong tàn cuộc Tướng vẫn đứng đó, chỉ góp sức bằng luật đối mặt.
Sang cờ vua, người chơi cờ tướng thường để Vua ngồi yên ở góc tới tận cuối ván, trong khi Vua đối phương đã lên giữa bàn ăn Tốt. Nhiều ván hoà hoặc thua chỉ vì chuyện đó.
Vì sao Vua cờ vua được "giải phóng" trong tàn cuộc
Trong trung cuộc, Vua ra giữa bàn là nguy hiểm vì Hậu, Xe và các quân nhẹ của đối phương có thể chiếu liên tục. Khi phần lớn quân đã đổi, nhất là khi không còn Hậu, nguy cơ bị chiếu hết gần như không còn. Lúc đó Vua trở thành một quân đánh được một ô theo cả tám hướng, đủ để:
- đi trước dẫn đường cho Tốt của mình tới hàng cuối,
- chặn Tốt thông của đối phương,
- ăn Tốt yếu của đối phương.
Không quân nào trong cờ tướng có vai trò giống vậy. Tướng không ra khỏi cung, và việc hộ tống Tốt trong tàn cuộc cờ tướng do Xe, Mã, Pháo đảm nhận.
Đối vua: một khái niệm cờ tướng không có
Hai Vua trong cờ vua không bao giờ được đứng sát nhau, vì mỗi Vua khống chế tám ô quanh nó. Khi hai Vua đứng cùng cột hoặc cùng hàng, cách nhau đúng một ô, bên không phải đi được gọi là có đối vua. Bên phải đi buộc phải nhường đường.
Người chơi cờ tướng có thể liên tưởng tới luật Tướng đối mặt: hai Tướng cũng "canh" nhau qua cột giữa. Nhưng trong cờ vua, đối vua là chuyện ai phải đi, không phải chuyện ai bị ăn.
Cùng một thế cờ, chỉ khác ai tới lượt, mà kết quả khác hẳn: đây là điều máy tính xác nhận được và người học cờ vua nào cũng phải thuộc.
Quy tắc hàng thứ sáu
Một quy tắc dễ nhớ trong tàn cuộc một Tốt, trừ Tốt ở cột a và cột h: nếu Vua bên có Tốt lên được hàng thứ sáu, đứng ngay trước Tốt của mình thì thắng, bất kể bên nào tới lượt.
Với người chơi cờ tướng, bài học ở đây là: đưa Vua lên trước Tốt, đừng đẩy Tốt một mình rồi để Vua ở lại phía sau.
Bẫy pat: thói quen cờ tướng nguy hiểm nhất
Trong cờ tướng, dồn đối phương tới chỗ không còn nước đi là thắng. Trong cờ vua, nếu bên tới lượt không bị chiếu mà không còn nước hợp lệ thì ván hoà ngay, gọi là pat.
Người chơi cờ tướng mang theo phản xạ "khoá hết đường của Tướng đối phương là tốt", và trong tàn cuộc Hậu chống Vua trơ hay Vua và Tốt chống Vua, phản xạ đó biến một ván thắng thành hoà.
Cách tránh: trước mỗi nước trong tàn cuộc, đếm xem Vua đối phương còn ít nhất một ô để đi không. Nếu không còn, và nước của bạn không chiếu, bạn vừa làm hoà.
Vua đi bao xa là vừa
Người mới chuyển sang thường mắc một trong hai cực:
- Vua ngồi yên: thói quen từ cờ tướng. Để Vua ở g1 trong khi đối phương đã đưa Vua lên e4.
- Vua xông quá sớm: sau khi đọc câu "Vua là quân mạnh trong tàn cuộc", đưa Vua ra giữa khi Hậu đối phương vẫn còn trên bàn.
Dấu hiệu dễ nhận ra để bắt đầu đưa Vua lên: Hậu hai bên đã đổi, hoặc mỗi bên chỉ còn một hai quân nhẹ và vài Tốt.
Luyện thế nào
- Ba thế Vua và Tốt. Bày lại hai thế ở trên, chơi với máy trên bàn cờ vua cả hai phía, đổi bên tới lượt, cho tới khi tự giải thích được vì sao thắng hay hoà.
- Hậu và Vua chống Vua. Chiếu hết mười lần liên tiếp mà không gây pat lần nào.
- Xem lại ván. Sau mỗi ván có tàn cuộc, xem Vua mình đã lên giữa bàn ở nước nào. Nếu Vua đối phương lên trước mình vài nước, đó thường là lý do thua.
So sánh ngắn: Tướng và Vua trong tàn cuộc
| Tướng cờ tướng | Vua cờ vua | |
|---|---|---|
| Phạm vi | 9 điểm trong cung | cả bàn cờ |
| Vai trò tàn cuộc | canh cột giữa, đối mặt | chiến đấu, hộ tống Tốt |
| Hết nước | thua | hoà (pat) nếu không bị chiếu |
| Khái niệm riêng | Tướng đối mặt | đối vua |
Vua hỗ trợ Tốt: nguyên tắc "Vua đi trước"
Trong tàn cuộc Vua và Tốt, cách tự nhiên nhất để thắng là Vua đi trước dẫn đường, Tốt đi sau. Nếu đẩy Tốt lên một mình, Vua đối phương chỉ cần đứng chặn trước mặt Tốt là giữ được hoà. Nếu Vua mình đi trước, chiếm những ô quan trọng, Tốt có thể tiến lên an toàn.
Người chơi cờ tướng có thể liên tưởng tới việc dùng Xe hoặc Mã dọn đường cho Tốt qua sông áp sát cung. Chỉ khác là trong cờ vua, "quân dọn đường" chính là Vua.
Vua phòng thủ: đứng trước Tốt đối phương
Ngược lại, khi phòng thủ trước một Tốt, Vua nên đứng thẳng trước mặt Tốt, trên đường nó đi. Đây là vị trí phòng thủ chuẩn và kết hợp với đối vua là cách giữ hoà trong rất nhiều thế Vua và Tốt.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên đưa Vua ra khỏi góc?
Khi Hậu hai bên đã đổi và không còn nguy cơ bị chiếu hết nhanh. Đây là dấu hiệu dễ nhận nhất cho người mới.
Đối vua có giống Tướng đối mặt không?
Không. Tướng đối mặt là luật cấm, còn đối vua là tình huống ai phải nhường đường. Chúng chỉ giống ở chỗ hai quân "canh" nhau qua một cột hay một hàng.
Vì sao hết nước trong cờ vua lại hoà?
Luật cờ vua hiện đại quy định vậy từ lâu. Nó khiến tàn cuộc cờ vua có nhiều thế phòng thủ hoà rất tinh tế, và bên mạnh phải cẩn thận hơn.
Tốt cột a, cột h có gì khác?
Tốt ở mép bàn khó thắng hơn nhiều, vì Vua phòng thủ chỉ cần chạy vào góc là nhiều khi giữ được hoà. Quy tắc hàng thứ sáu trong bài không áp dụng cho chúng.
Máy có giúp luyện tàn cuộc không?
Có. Chơi thế tàn cuộc với máy ở mức mạnh nhất rồi xem lại từng nước là cách nhanh để hiểu đối vua.
Vua có thể chặn Tốt thông một mình không?
Có, nếu Vua kịp vào "hình vuông" của Tốt, tức là kịp đứng chặn trước Tốt trước khi nó tới hàng cuối. Người học cờ vua gọi đây là quy tắc ô vuông.
