Ngồi xem một ván cờ tướng ở vỉa hè, người mới có thể nghe thấy những câu như "chốt qua hà rồi", "nước này hớ quá", "đừng ăn non", "cờ thế đấy, đừng dính". Những từ này ít khi có trong sách luật, nhưng lại là ngôn ngữ sống của người chơi cờ Việt Nam, truyền từ người này sang người khác qua nhiều thế hệ.
Bài này giải nghĩa những thuật ngữ và câu nói dân gian quen thuộc, giúp người mới hiểu và hoà nhập với không khí bàn cờ. Cách dùng có thể khác nhau theo vùng miền; bài này ghi lại những nghĩa phổ biến.
Tên quân theo vùng miền
| Tên phổ biến | Tên khác | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tốt | Chốt, Binh | "Chốt" rất phổ biến ở miền Bắc |
| Tượng | Tịnh, Tướng tịnh | "Tịnh" hay gặp ở miền Nam |
| Sĩ | Sỹ | Hai cách viết cùng một quân |
| Tướng | Soái (bên Đỏ), Tướng (bên Đen) | Trên quân cờ chữ Hán, hai bên khắc chữ khác nhau |
| Pháo | Pháo | Quân Đỏ và Đen cũng có thể khắc chữ khác nhau |
Khi nghe ai nói "chốt" hay "tịnh", bạn biết họ đang nói về Tốt hay Tượng.
Thuật ngữ về nước đi
Tấn, thoái, bình
Ba từ dùng khi ghi hoặc đọc nước đi:
- Tấn: tiến lên về phía đối phương.
- Thoái: lùi về phía mình.
- Bình: đi ngang.
Ví dụ "Pháo hai bình năm" nghĩa là Pháo cột hai đi ngang sang cột năm. Xem cách ghi nước cờ tướng.
Qua hà
"Hà" là sông. Qua hà là vượt qua sông giữa bàn cờ. "Chốt qua hà" là Tốt đã sang phía đối phương, từ đây có thể đi ngang. Người chơi hay nói "chốt qua hà bằng nửa con Xe" để nhấn mạnh Tốt qua sông mạnh lên nhiều — đây là cách nói phóng đại, không phải phép tính thật.
Chiếu, chiếu bí, chiếu hết
- Chiếu: đe doạ ăn Tướng.
- Chiếu bí hay chiếu hết: chiếu mà Tướng không thoát được, ván kết thúc.
Ở bàn cờ vui, người đi nước chiếu thường nói to "chiếu!" — một phép lịch sự để đối phương không bỏ sót.
Thuật ngữ về chất lượng nước đi
Nước hớ
Nước hớ là nước đi sai rõ ràng, thường để mất quân hoặc để bị chiếu bí. "Hớ rồi!" là câu hay nghe khi một người vừa để Xe bị bắt.
Ăn non
Ăn non là ăn một quân quá sớm hoặc ăn vội, thường là ăn một quân nhỏ mà để lộ thế cờ hoặc bỏ lỡ một nước tốt hơn. Lời khuyên "đừng ăn non" nhắc người chơi kiên nhẫn, nhìn toàn cục trước khi ăn quân.
Ăn tham
Gần giống ăn non, ăn tham là ăn quân bất chấp rủi ro, thường dính bẫy. Người chơi lâu năm hay nói "tham thì thâm".
Nước cao, nước thấp
Nước cao là nước hay, sâu, nhìn xa. Nước thấp là nước tầm thường hoặc kém. "Người cao cờ" là người chơi giỏi.
Thuật ngữ về thế cờ
Thế trận, thế cờ
Thế cờ là vị trí của các quân trên bàn tại một thời điểm. "Thế đẹp" là thế có lợi, "thế bí" là thế khó khăn.
Cờ thế
Cờ thế là những thế tàn cuộc được bày sẵn, thường thấy ở vỉa hè. Người bày thế mời người qua đường chọn một bên và chơi tiếp. Nhiều thế trông như một bên thắng dễ, nhưng thực ra được thiết kế rất tinh vi, và người bày thế thường biết rõ đường đi. Cờ thế là một nét văn hoá lâu đời, nhưng người mới nên cẩn thận: đừng cá cược tiền với những thế cờ bày sẵn.
Sát cục
Sát cục là các thế chiếu bí quen thuộc: Mã hậu Pháo, Bạch diện tướng, song Pháo... Xem sát cục thường gặp.
Khai cuộc, trung cuộc, tàn cuộc
Ba giai đoạn của một ván cờ: mở đầu, giữa ván, cuối ván. Ở bàn cờ vỉa hè, người ta ít dùng những từ này, nhưng trong sách và câu lạc bộ rất phổ biến.
Thuật ngữ về cách chơi
Cờ chấp
Cờ chấp là khi người mạnh hơn bớt một hoặc vài quân trước khi chơi, để ván cờ cân bằng hơn. "Chấp Xe", "chấp Mã" là những kiểu chấp quen thuộc.
Đi lại
Đi lại là rút lại một nước đã đi. Trong ván nghiêm túc, không được đi lại. Ở bàn cờ vui, tuỳ thoả thuận, nhưng đi lại nhiều lần thường làm đối phương khó chịu.
Thí quân
Thí quân là cố tình để mất một quân để đổi lấy lợi thế khác, như chiếu bí hoặc thế tấn công mạnh.
Những câu nói quen thuộc
"Xem cờ không nói mới là quân tử, đi rồi không lại mới là trượng phu"
Đây là câu dịch từ một câu cổ, nhắc người xem cờ không mách nước, và người chơi không đi lại. Người Việt hay nói gọn: "xem cờ không nói". Đây là phép lịch sự quan trọng nhất ở bàn cờ. Xem phép lịch sự khi chơi cờ tướng.
"Tham thì thâm"
Nhắc người chơi đừng ăn quân bừa bãi, dễ dính bẫy.
"Thắng không kiêu, bại không nản"
Lời khuyên về tinh thần khi chơi cờ, và cũng là lời khuyên cho nhiều việc khác.
Vì sao nên biết những thuật ngữ này
- Hoà nhập dễ hơn: khi ngồi chơi với người lớn tuổi hoặc ở câu lạc bộ, hiểu những từ này giúp bạn giao tiếp tự nhiên.
- Học nhanh hơn: nhiều lời khuyên cờ được truyền qua những câu nói này.
- Hiểu văn hoá: cờ tướng không chỉ là trò chơi mà còn là một phần văn hoá, gắn với vỉa hè, quán nước, và những buổi chiều tụ tập. Xem thêm cờ người và mục văn hoá cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
"Chốt" và "Tốt" có khác nhau không?
Không. Đây là hai tên gọi của cùng một quân. "Chốt" phổ biến ở miền Bắc.
"Tịnh" là quân gì?
Là quân Tượng. Tên này hay gặp ở miền Nam.
"Ăn non" nghĩa là gì?
Là ăn quân quá sớm hoặc ăn vội mà bỏ lỡ nước tốt hơn hoặc để lộ thế cờ.
Cờ thế ở vỉa hè có nên chơi không?
Có thể xem và thử cho vui, nhưng không nên cá cược tiền. Nhiều thế được thiết kế rất tinh vi.
"Xem cờ không nói" nghĩa là gì?
Là người xem không được mách nước cho người chơi. Đây là phép lịch sự quan trọng ở bàn cờ.
