Ở nhiều góc phố Việt Nam, có một khung cảnh quen đến mức người ta ít khi để ý: một cái bàn gỗ thấp dưới gốc cây, hai người ngồi đối diện trên hai chiếc ghế nhựa, bàn cờ tướng giữa những cốc trà đá, và một vòng người đứng xung quanh, tay chắp sau lưng, mắt không rời bàn cờ. Thỉnh thoảng có tiếng quân cờ đập xuống bàn, một tiếng "chiếu!", rồi cả đám đông cùng xuýt xoa.
Quán cờ vỉa hè là một phần văn hoá đường phố, và nó có những luật lệ riêng — phần lớn không viết ra ở đâu nhưng ai ngồi lâu cũng biết.
Vì sao cờ tướng gắn với vỉa hè
Cờ tướng có vài đặc điểm khiến nó hợp với không gian đường phố:
- Dụng cụ gọn nhẹ. Một tấm bàn cờ gấp và túi quân tròn mang theo được khắp nơi.
- Ván cờ vừa đủ dài — đủ cho một ấm trà, một buổi nghỉ trưa, một buổi chiều.
- Dễ xem. Quân cờ to, chữ rõ, người đứng xem theo dõi được từ xa, và đòn Pháo, đòn Xe tạo ra những khoảnh khắc kịch tính mà ai cũng thấy.
- Không cần hẹn. Người ta cứ ngồi xuống, ai rảnh thì vào chơi, thua thì nhường ghế cho người khác.
Những câu cửa miệng của làng cờ
"Hạ thủ bất hoàn." Đã đặt quân xuống thì không được đi lại. Đây là luật bất thành văn quan trọng nhất ở quán cờ — tương tự luật chạm quân trong thi đấu. Người hay "xin đi lại" thường bị coi là thiếu tư cách.
"Xem cờ không nói mới là quân tử." Người đứng xem không được mách nước. Câu này có gốc từ thành ngữ Hán rất cổ về đạo xem cờ, và đến nay vẫn là phép lịch sự đầu tiên ở bất cứ bàn cờ nào.
"Quân sư quạt mo." Tiếng lóng chỉ người đứng xem hay bàn tán, mách nước — thường là mách sai. Gọi ai là "quân sư quạt mo" là một lời trêu nhẹ nhàng.
"Một Xe mười Tốt." Câu ước lượng giá trị: Xe rất quý, đừng đổi Xe lấy thứ rẻ.
"Cờ cao một nước." Hơn nhau chỉ một nước tính trước là đủ thắng. Câu này thường được nói khi một người vừa thua sít sao.
Phép lịch sự khi ngồi xem cờ
Nếu bạn đi ngang một bàn cờ và dừng lại xem, vài điều nên nhớ:
- Không mách nước, dù thấy đòn rõ đến mấy. Ván cờ là của hai người đang chơi.
- Không chạm vào quân, kể cả để "chỉnh cho thẳng".
- Không đứng quá sát làm người chơi mất tập trung, không che ánh sáng bàn cờ.
- Không bình luận ồn ào giữa ván. Sau ván, nếu người chơi muốn bàn lại, lúc đó mới góp ý.
- Muốn vào chơi thì chờ hết ván, hỏi người đang ngồi xem có ai đợi trước không.
Phép lịch sự khi ngồi chơi
- Đặt quân dứt khoát, không nhấc lên đặt xuống nhiều lần.
- Thua thì chúc mừng, không cáu giận hay đòi đánh lại liên tục khi người khác đang chờ.
- Thắng thì khiêm tốn. Người chơi lâu năm nổi tiếng không phải vì thắng nhiều mà vì chơi đẹp.
- Chấp quân khi chênh lệch trình độ. Người mạnh chơi với người yếu thường chấp một Mã, một Pháo hay một Xe — cách giữ ván cờ vui cho cả hai.
Lần đầu ngồi vào bàn cờ quán
Người mới thường ngại vì sợ chơi kém bị cười. Thực tế, phần lớn người chơi ở quán rất sẵn lòng chơi với người lạ, miễn là bạn tôn trọng những luật bất thành văn ở trên. Vài kinh nghiệm cho lần đầu:
- Xem vài ván trước để biết trình độ những người đang chơi và cách họ chơi ở quán đó.
- Nói thật trình độ của mình. Người mạnh thường tự đề nghị chấp quân để ván cờ vui hơn.
- Hỏi luật nhà nếu có điều chưa rõ, như có tính lặp nước hay không, trước khi bắt đầu chứ không phải giữa ván.
- Mời trà người vừa chơi với mình — một cử chỉ nhỏ mà ở nhiều quán được coi là phép lịch sự đẹp.
Cờ thế — biết để tránh
Ở một số nơi có kiểu "cờ thế": người bày sẵn một thế cờ tàn và mời khách chơi thử, thường kèm đặt cược. Những thế này thường được nghiên cứu kỹ để trông như dễ thắng nhưng thực ra bên bày thế luôn có đường giữ hoặc thắng. Xem cho biết là một cái thú; đặt tiền vào thì nên cân nhắc kỹ, vì người bày thế đã quen từng biến của thế cờ đó.
Quán cờ trong thời điện thoại
Ngày nay nhiều người chơi cờ tướng trên điện thoại, với người lạ ở khắp nơi. Nhưng quán cờ vỉa hè vẫn tồn tại, vì nó cho những thứ màn hình không cho: tiếng quân gỗ, người bạn ngồi đối diện, cốc trà, và đám đông cùng nín thở trước một nước Pháo.
Nếu bạn mới học và ngại ngồi vào bàn cờ quán, hãy luyện trước cho vững luật — những luật như cản Mã, cản Tượng, lộ mặt Tướng là thứ người chơi lâu năm sẽ bắt lỗi ngay. Bài luật cờ tướng cơ bản và lộ trình học cờ tướng từ đầu sẽ giúp bạn tự tin khi kéo ghế ngồi xuống. Các bài khác về văn hoá cờ nằm trong mục văn hoá cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Hạ thủ bất hoàn nghĩa là gì?
Nghĩa là đã đặt quân xuống thì không được đi lại. Đây là luật bất thành văn quan trọng nhất ở các bàn cờ tướng, tương tự luật chạm quân trong thi đấu chính thức.
Đứng xem cờ có được góp ý không?
Không nên, trong lúc ván cờ đang diễn ra. Phép lịch sự là "xem cờ không nói". Sau khi ván kết thúc, nếu người chơi muốn bàn lại, bạn có thể góp ý.
Chấp quân trong cờ tướng là gì?
Là khi người mạnh hơn bỏ bớt một quân của mình (thường là một Mã, một Pháo hoặc một Xe) trước khi bắt đầu, để ván cờ cân bằng hơn với người yếu hơn. Đây là cách chơi phổ biến và lịch sự.
Cờ thế là gì?
Là những thế cờ tàn được bày sẵn, thường ở nơi công cộng, mời người qua đường chơi thử và đôi khi kèm đặt cược. Các thế này thường đã được người bày nghiên cứu kỹ, nên người chơi thử khó thắng.