Người chơi cờ tướng mới học cờ vua thường ngạc nhiên vì Hậu mạnh đến vậy: đi tám hướng, bao xa cũng được. Ít người biết rằng Hậu không phải lúc nào cũng mạnh. Trong những hình thức cờ cổ được coi là tổ tiên của cờ vua, quân đứng cạnh Vua là một quân yếu, đi đúng một ô chéo, rất giống Sĩ trong cờ tướng.
Bài này kể lại câu chuyện Hậu trở nên mạnh, theo những gì các tài liệu lịch sử cờ vua thường ghi nhận, và vì sao cờ tướng đi một con đường khác.
Quân cố vấn yếu ớt của cờ cổ
Trong shatranj, trò cờ phổ biến ở thế giới Hồi giáo thời trung đại và thường được coi là tiền thân trực tiếp của cờ vua châu Âu, quân đứng cạnh Vua mang tên có nghĩa là cố vấn hoặc tể tướng. Quân này chỉ đi một ô chéo mỗi nước.
Người chơi cờ tướng sẽ nhận ra ngay: đó chính là cách đi của Sĩ, chỉ khác là Sĩ bị giới hạn trong cung. Cùng lúc đó, quân voi trong shatranj nhảy đúng hai ô chéo, giống Tượng cờ tướng.
Với những quân yếu như vậy, shatranj là một trò chơi chậm. Các quân cần rất nhiều nước để tiếp cận nhau, và nhiều ván kết thúc bằng việc một bên ăn hết quân của bên kia thay vì chiếu hết nhanh.
Khi cờ tới châu Âu: quân cố vấn thành Hậu
Khi trò chơi lan vào châu Âu, tên gọi của quân cố vấn dần được hiểu và dịch thành Hậu (nữ hoàng) trong nhiều ngôn ngữ. Trong một thời gian dài, dù đổi tên, Hậu vẫn đi yếu như cũ.
Bước ngoặt cuối thế kỷ XV
Theo nhiều tài liệu lịch sử cờ vua, vào khoảng cuối thế kỷ XV, ở vùng Nam Âu, luật chơi có một thay đổi lớn:
- Hậu được đi bao nhiêu ô cũng được theo cả chiều thẳng lẫn chiều chéo.
- Tượng được đi chéo bao xa cũng được, thay vì nhảy đúng hai ô.
Hai thay đổi này làm trò chơi nhanh hơn và sắc bén hơn hẳn. Đòn chiến thuật xuất hiện sớm, khai cuộc trở nên quan trọng, và việc chiếu hết nhanh trở thành khả thi. Một số tài liệu thời đó còn gọi lối chơi mới này bằng những cái tên ám chỉ sự "dữ dội" của quân Hậu.
Thời điểm và nơi chốn chính xác của thay đổi vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận, và có lẽ nó diễn ra dần dần ở nhiều nơi. Nhưng việc Hậu và Tượng mạnh lên vào khoảng thời gian này là điều được ghi nhận rộng rãi.
Những luật khác được chuẩn hoá dần
Sau bước ngoặt Hậu và Tượng, nhiều luật khác của cờ vua hiện đại được hình thành và chuẩn hoá dần trong những thế kỷ tiếp theo:
- Tốt đi hai ô ở bước đầu, và kèm theo đó là bắt tốt qua đường.
- Nhập thành, với những biến thể khác nhau ở từng vùng trước khi thống nhất.
- Luật pat: có thời kỳ và có nơi, pat không được xử hoà như ngày nay. Luật hoà khi pat chỉ trở thành chuẩn chung về sau.
Quá trình này kéo dài và không đồng đều. Chỉ khi các giải đấu quốc tế trở nên phổ biến, rồi có tổ chức cờ vua quốc tế, luật mới được thống nhất trên toàn thế giới.
Cờ tướng đi con đường khác
Điều thú vị là cờ tướng không có bước ngoặt tương tự. Sĩ vẫn đi một điểm chéo trong cung, Tượng vẫn đi hai điểm chéo và không qua sông. Thay vì tăng sức mạnh cho các quân cũ, cờ tướng phát triển theo hướng khác:
- Thêm quân Pháo, một quân tầm xa với cơ chế ăn qua ngòi độc đáo.
- Giữ Sĩ Tượng làm quân phòng thủ, gắn với cung và sông.
- Giữ tốc độ ván cờ nhờ Xe mạnh và Pháo, thay vì nhờ một quân "siêu mạnh" như Hậu.
Vì vậy, có thể nói cờ tướng giữ lại nhiều dấu vết của trò cờ cổ hơn cờ vua, trong khi cờ vua đã biến đổi mạnh ở châu Âu.
So sánh ngắn
| Quân | Cờ cổ (shatranj) | Cờ vua hiện đại | Cờ tướng |
|---|---|---|---|
| Quân cạnh Vua/Tướng | một ô chéo | Hậu: tám hướng, bao xa cũng được | Sĩ: một điểm chéo, trong cung |
| Quân "voi" | nhảy hai ô chéo | Tượng: chéo bao xa cũng được | Tượng: hai điểm chéo, không qua sông |
| Quân tầm xa đặc biệt | không có | không có | Pháo |
Bài học cho người chơi cả hai môn
Câu chuyện này giải thích một cảm giác rất quen của người chuyển môn:
- Người chơi cờ tướng thấy Sĩ và Tượng cờ tướng "giống" quân cổ, và thấy Hậu, Tượng cờ vua như những quân "đã được nâng cấp".
- Người chơi cờ vua thấy cờ tướng "chậm" ở chỗ Sĩ Tượng không tấn công, nhưng lại "nhanh" ở chỗ có Pháo và Xe ra sớm.
Hiểu lịch sử giúp bớt ngạc nhiên và học nhanh hơn. Xem thêm quân Hậu cho người chơi cờ tướng và Tượng cờ vua khác Tượng cờ tướng.
Hệ quả với khai cuộc cờ vua
Một hệ quả dễ thấy của Hậu mạnh là khai cuộc trở nên quan trọng. Khi Hậu và Tượng có thể tấn công từ xa ngay từ những nước đầu, những cái bẫy chiếu hết nhanh xuất hiện, và người chơi phải học cách ra quân an toàn. Nhiều khai cuộc cờ vua hiện nay mang tên và có lịch sử bắt đầu từ sau thời điểm đổi luật này.
Trong cờ tướng, khai cuộc cũng rất phát triển, nhưng xoay quanh Pháo đầu, ra Xe và bình phong Mã, không có "mối nguy Hậu" như cờ vua. Xem khai cuộc đầu tiên cho người chơi cờ vua.
Câu hỏi thường gặp
Hậu cờ vua mạnh lên từ khi nào?
Nhiều tài liệu ghi nhận thay đổi này vào khoảng cuối thế kỷ XV ở châu Âu, cùng lúc với việc Tượng được đi xa.
Trước đó Hậu đi thế nào?
Đi một ô chéo mỗi nước, giống Sĩ cờ tướng nhưng không bị giới hạn trong cung.
Vì sao quân cố vấn lại thành "Hậu"?
Tên gọi thay đổi khi trò chơi đi qua các ngôn ngữ và văn hoá khác nhau ở châu Âu. Quá trình này diễn ra dần dần.
Cờ tướng có từng thay đổi mạnh như vậy không?
Cờ tướng cũng thay đổi qua các thời kỳ, đáng chú ý là việc có thêm Pháo, nhưng không có bước ngoặt tăng sức mạnh cho Sĩ Tượng như cờ vua.
Luật pat có từ bao giờ?
Luật pat được xử hoà như ngày nay là kết quả của quá trình chuẩn hoá dần. Có thời kỳ và nơi chốn đã xử pat theo cách khác.
