Trong rất nhiều gia đình Việt, có một cảnh quen thuộc: ông nội hoặc ông ngoại chơi cờ tướng mỗi chiều, ở hiên nhà hay quán nước đầu ngõ. Còn đứa cháu thì học cờ vua ở câu lạc bộ của trường, chơi trên điện thoại với bạn bè. Hai thế hệ cùng thích cờ, nhưng mỗi người một bàn cờ.
Có một cách để hai bàn cờ đó gặp nhau: ông dạy cháu cờ tướng, cháu dạy ông cờ vua. Bài này bàn về cách bắt đầu và vì sao cách đổi vai này lại hiệu quả với cả hai bên.
Vì sao đổi vai lại hay
Thông thường, người lớn dạy, trẻ học. Khi cháu dạy ông cờ vua, vị trí đảo ngược:
- Cháu được làm "thầy". Trẻ phải giải thích luật bằng lời, và giải thích cho người khác là cách tốt nhất để tự hiểu sâu hơn.
- Ông thấy mình được học. Nhiều người cao tuổi thích thú khi học điều mới từ cháu, và cảm giác được cháu kiên nhẫn dạy là một món quà.
- Hai bên hiểu nhau hơn. Cháu thấy ông cũng từng lúng túng như mình lúc học; ông thấy cháu có những kỹ năng mà ông không có.
Còn khi ông dạy cháu cờ tướng, đó là cơ hội để ông truyền lại không chỉ luật chơi mà cả những câu chuyện, thói quen, cách nói của bàn cờ vỉa hè.
Bắt đầu thế nào
Buổi đầu: mỗi người giới thiệu bàn cờ của mình
Không vội chơi. Buổi đầu, ông bày bàn cờ tướng, giới thiệu từng quân bằng tên và cách gọi quen thuộc. Cháu bày bàn cờ vua, giới thiệu Hậu, Tượng, nhập thành. Hai bên chỉ cần nhìn, hỏi, và so sánh.
Một câu hỏi thú vị để bắt đầu: "Quân nào của bàn cờ ông giống quân nào của bàn cờ cháu?". Xe với Xe, Mã với Mã, Tướng với Vua. Và quân nào không có đôi: Pháo, Hậu.
Những buổi sau: dạy từng quân, chơi thử ngay
- Ông dạy cháu Pháo: quân đặc biệt nhất của cờ tướng, không có trong cờ vua.
- Cháu dạy ông Hậu: quân mạnh nhất của cờ vua, không có trong cờ tướng.
- Mỗi người chơi thử vài ván chỉ với vài quân vừa học.
Khi đã quen: chơi ván thật, xen kẽ hai môn
Ví dụ, mỗi buổi chiều cuối tuần chơi hai ván: một ván cờ tướng, một ván cờ vua. Nhớ nói trước "ván này là cờ gì" để cả hai không lẫn luật.
Những điều cháu sẽ học từ ông
- Sự điềm tĩnh. Người chơi cờ tướng lâu năm thường ngồi rất lâu trước một nước khó mà không sốt ruột.
- Những câu nói của bàn cờ. "Chốt qua hà bằng nửa con xe", "tham ăn mất Tướng"… Những câu dân gian này là một phần văn hoá, trẻ sẽ nhớ lâu hơn cả luật.
- Phép lịch sự khi chơi. Không cầm quân lên rồi đặt xuống quân khác, không bình luận nước đi của người khác khi đang xem. Xem thêm phép lịch sự khi chơi cờ tướng.
Những điều ông sẽ học từ cháu
- Một môn mới, cho não bộ một thử thách mới. Học luật mới, cách đi mới của các quân quen tên.
- Cách chơi trên máy. Cháu có thể chỉ ông chơi trên bàn cờ vua hay bàn cờ tướng, hoặc mời nhau chơi online khi ở xa.
- Góc nhìn của người trẻ. Cháu đánh nhanh, mạo hiểm hơn; ông đánh chắc, thận trọng hơn. Mỗi bên học được từ phong cách của bên kia.
Khi ông và cháu ở xa nhau
Nhiều gia đình có ông bà ở quê, cháu ở thành phố. Chơi cờ online là một cách giữ kết nối:
- Cháu tạo link mời trên trang chơi online hoặc chơi online cờ tướng, gửi qua điện thoại cho ông.
- Ông mở link là vào ván, không cần tài khoản.
- Trang không có chat, nên hai ông cháu có thể gọi điện nói chuyện trong lúc chơi.
Một ván cờ mỗi tối qua màn hình có thể trở thành "cuộc hẹn" quen thuộc của hai ông cháu.
Vài điều cần nhớ
- Kiên nhẫn với nhau. Cháu có thể sốt ruột khi ông quên luật nhập thành; ông có thể sốt ruột khi cháu quên chân Mã. Cả hai đều đang học.
- Không tính thắng thua. Mục đích là chơi cùng nhau, không phải xem ai giỏi hơn.
- Để trẻ dẫn dắt một phần. Cho cháu chọn môn, chọn thời gian. Trẻ được quyết định sẽ hào hứng hơn.
- Ghi lại kỷ niệm. Một bức ảnh hai ông cháu bên bàn cờ, một ván cờ đáng nhớ được lưu lại trong tài khoản, sau này sẽ là kỷ niệm quý.
Một buổi chiều mẫu
Để dễ hình dung, đây là một buổi chiều cuối tuần mà nhiều gia đình có thể thử:
- Mười phút đầu: cháu dạy ông một luật cờ vua mới, ví dụ bắt tốt qua đường. Hai ông cháu chơi thử vài thế nhỏ để ông quen luật.
- Hai mươi phút tiếp: một ván cờ vua. Cháu có thể chấp ông một Mã để ván cờ cân bằng hơn trong thời gian ông mới học.
- Nghỉ giải lao: uống nước, ăn chút gì đó, ông kể một câu chuyện về những ván cờ tướng ngày trẻ.
- Hai mươi phút cuối: một ván cờ tướng. Lần này ông có thể chấp cháu một Xe.
Kết thúc buổi chơi, hai ông cháu cùng cất bàn cờ. Không cần tổng kết ai thắng mấy ván. Điều đáng nhớ là buổi chiều đã được dành cho nhau.
Khi cháu lớn lên
Nhiều người lớn kể rằng họ vẫn nhớ rõ những ván cờ với ông bà thời nhỏ, dù không nhớ ai thắng. Bàn cờ lưu giữ ký ức gia đình theo một cách rất riêng. Khi cháu lớn lên, có thể chính cháu sẽ là người ngồi dạy cờ cho con của mình, và câu chuyện lại tiếp tục.
Câu hỏi thường gặp
Ông không biết dùng điện thoại thì chơi online thế nào?
Cháu có thể giúp ông lần đầu: mở link, chỉ cách chạm quân. Trên trang, chạm quân rồi chạm điểm đích là đi, khá dễ với người lớn tuổi.
Cháu còn nhỏ, dạy ông được không?
Trẻ đã chơi được cờ vua cơ bản là có thể dạy luật cho ông. Người lớn có thể ngồi cạnh để hỗ trợ khi cần.
Ông chỉ thích cờ tướng, không muốn học cờ vua thì sao?
Không sao. Để ông dạy cháu cờ tướng thôi cũng đã rất tốt. Đôi khi, sau một thời gian, ông tự tò mò muốn thử cờ vua.
Bà có tham gia được không?
Tất nhiên. Bàn cờ không phân biệt ông hay bà. Nhiều gia đình có bà là người chơi cờ giỏi nhất nhà.
Chơi xen kẽ hai môn có làm cháu lẫn luật không?
Có thể lẫn một chút lúc đầu. Nói tên môn trước mỗi ván và tách ván rõ ràng là đủ. Xem thêm học cả hai môn có rối không.
