Cờ tướng là một trong những trò chơi trí tuệ lâu đời và phổ biến nhất ở châu Á. Ở Việt Nam, từ vỉa hè thành phố tới sân đình làng quê, hình ảnh những người ngồi quanh bàn cờ tướng đã trở nên quen thuộc qua nhiều thế hệ.
Nhưng cờ tướng bắt nguồn từ đâu, và luật chơi hiện nay hình thành thế nào? Đây là những câu hỏi mà giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Bài này tóm tắt những điều được nhiều người đồng thuận, những giả thuyết khác nhau, và chỗ đứng của cờ tướng trong đời sống người Việt. Vì là chủ đề lịch sử, bài viết cố gắng phân biệt rõ điều được ghi nhận rộng rãi với điều còn là giả thuyết.
Những giả thuyết về nguồn gốc
Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của cờ tướng:
- Giả thuyết cùng gốc với cờ vua: nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cờ tướng, cờ vua và nhiều trò cờ khác ở châu Á có chung một tổ tiên, thường được nhắc tới là trò chơi Chaturanga ở Ấn Độ cổ, rồi lan sang các vùng khác và biến đổi theo văn hoá từng nơi.
- Giả thuyết phát triển độc lập ở Trung Hoa: một số người cho rằng cờ tướng phát triển từ những trò chơi cổ ở Trung Hoa, có liên quan tới các trò chơi mô phỏng chiến trận.
- Các truyền thuyết: có nhiều câu chuyện gắn nguồn gốc cờ tướng với các nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại. Những câu chuyện này thú vị nhưng khó kiểm chứng.
Cho tới nay, chưa có một câu trả lời được tất cả đồng ý. Điều chắc chắn là cờ tướng đã có lịch sử rất lâu đời.
Hình thành luật chơi hiện nay
Theo nhiều tài liệu, hình thức cờ tướng gần giống như ngày nay (với Pháo, sông, cung) đã ổn định từ khoảng thời nhà Tống ở Trung Hoa, tức khoảng một nghìn năm trước. Trước đó, trò chơi có thể đã trải qua nhiều thay đổi về số quân, cách đi và bàn cờ.
Một vài đặc điểm thể hiện dấu ấn văn hoá:
- Cung và Sĩ: mô phỏng cung điện và các quan cố vấn quanh vua.
- Sông: ngăn đôi hai phe, mô phỏng chiến trường.
- Pháo: quân độc đáo, được nhiều người liên hệ với vũ khí bắn đá hoặc pháo trong chiến tranh cổ.
- Luật Tướng đối mặt: gắn với quan niệm hai vị chủ tướng không trực tiếp đối diện.
Những cách giải thích này phổ biến, nhưng cũng mang tính diễn giải văn hoá hơn là sự thật lịch sử được chứng minh.
Cờ tướng ở Việt Nam
Cờ tướng đã có mặt ở Việt Nam từ rất lâu và trở thành một phần của đời sống văn hoá:
- Cờ vỉa hè, quán nước: hình ảnh quen thuộc ở mọi thành phố. Xem thuật ngữ dân gian.
- Cờ người: trò chơi dùng người thật làm quân trên sân lớn, thường xuất hiện trong các lễ hội làng, đặc biệt dịp đầu năm. Xem cờ người.
- Cờ thế: những thế tàn cuộc bày sẵn, một nét văn hoá lâu đời.
- Phong trào thi đấu: cờ tướng có các giải đấu từ cấp cơ sở tới quốc gia, và Việt Nam có nhiều kỳ thủ cờ tướng mạnh tham gia các giải quốc tế.
Người Việt cũng có cách gọi riêng cho một số quân: "chốt" cho Tốt, "tịnh" cho Tượng ở một số vùng.
Cờ tướng và cờ vua: hai nhánh của một gia đình?
Nếu giả thuyết cùng gốc là đúng, cờ tướng và cờ vua là hai nhánh phát triển khác nhau:
- Cờ vua phát triển ở Ba Tư, thế giới Ả Rập rồi châu Âu, nơi quân cố vấn yếu ớt dần trở thành Hậu mạnh nhất bàn cờ.
- Cờ tướng phát triển ở Đông Á, giữ lại nhiều đặc điểm như cung, Sĩ yếu, và thêm Pháo.
Xem quân tương đương để thấy các quân của hai trò giống và khác nhau thế nào.
Cờ tướng ngày nay
- Chơi online: cờ tướng đã có mặt trên nhiều ứng dụng và trang web, giúp người chơi ở khắp nơi thi đấu với nhau.
- Máy tính: các chương trình cờ tướng hiện nay mạnh hơn con người, giống như cờ vua.
- Thi đấu quốc tế: cờ tướng có các giải đấu quốc tế và các tổ chức thúc đẩy phong trào ở nhiều nước.
Dù có nhiều thay đổi, bàn cờ vỉa hè với vài người ngồi quanh vẫn là hình ảnh đẹp nhất của cờ tướng ở Việt Nam.
Những điều nên thận trọng khi đọc về lịch sử cờ tướng
- Phân biệt truyền thuyết và sử liệu: nhiều câu chuyện hay nhưng không có bằng chứng.
- Thận trọng với những con số chính xác về năm ra đời: chúng thường chỉ là ước đoán.
- Nhiều giả thuyết cùng tồn tại: không nên coi một giả thuyết là sự thật duy nhất.
Cờ tướng trong văn học và đời sống
Cờ tướng xuất hiện trong nhiều câu chuyện, câu thành ngữ và hình ảnh đời thường. Những câu như "xem cờ không nói", "tham thì thâm" gắn với bàn cờ nhưng được dùng rộng rãi trong đời sống. Nhiều gia đình có bộ cờ tướng truyền từ ông bà tới con cháu, và ván cờ ngày Tết là một thói quen quen thuộc ở nhiều nơi.
Câu hỏi thường gặp
Cờ tướng có nguồn gốc từ đâu?
Chưa có câu trả lời thống nhất. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cờ tướng và cờ vua có chung tổ tiên, một số khác cho rằng cờ tướng phát triển độc lập ở Trung Hoa.
Luật cờ tướng hiện nay có từ khi nào?
Theo nhiều tài liệu, hình thức gần giống ngày nay đã ổn định từ khoảng thời nhà Tống.
Cờ tướng có mặt ở Việt Nam từ bao giờ?
Từ rất lâu, và đã trở thành một phần của đời sống văn hoá, từ cờ vỉa hè tới cờ người trong lễ hội.
Cờ tướng và cờ vua có liên quan không?
Nhiều người cho rằng hai trò có chung tổ tiên và phát triển theo hai hướng khác nhau.
Vì sao có quân Pháo trong cờ tướng?
Pháo là quân đặc trưng của cờ tướng, thường được liên hệ với vũ khí trong chiến tranh cổ. Đây là cách giải thích phổ biến mang tính văn hoá. Các bài khác có trong mục văn hoá cờ tướng.
