Cờ tướng và cờ vua có luật khác nhau, quân khác nhau, bàn cờ khác nhau. Nhưng người chơi giỏi một trò thường học trò kia nhanh hơn người mới hoàn toàn. Lý do là hai trò có chung một phần lớn cách suy nghĩ: tính toán, nhận ra đòn chiến thuật, đánh giá thế cờ, lập kế hoạch.
Bài này chỉ ra những kỹ năng mang được từ trò này sang trò kia, những thói quen phải để lại, và cách luyện cả hai cùng lúc mà không bị rối. Nếu bạn quan tâm tới khác biệt cụ thể giữa các quân, đọc quân tương đương.
Những kỹ năng mang được
1. Quy trình trước mỗi nước
Trong cả hai trò, trước mỗi nước nên hỏi:
- Đối phương vừa đi gì, đe doạ gì?
- Quân mình nào đang không được bảo vệ?
- Mình có đòn chiến thuật nào không?
- Sau nước này, đối phương có đòn gì?
Quy trình này không phụ thuộc vào luật cụ thể. Người đã quen nó ở một trò sẽ mang nó sang trò kia.
2. Tính toán
Tính "nếu mình đi thế này, đối phương đi thế kia" là kỹ năng chung. Khả năng giữ hình ảnh bàn cờ trong đầu và tính vài nước trước dùng được cho cả hai.
3. Nhận ra mẫu chiến thuật
Nhiều mẫu chiến thuật có ở cả hai trò:
- Bắt đôi: một quân tấn công hai mục tiêu cùng lúc. Mã trong cả hai trò đều giỏi việc này.
- Ghim và xiên: một quân tấn công theo đường thẳng, quân phía trước không dám rời chỗ.
- Quân quá tải: một quân phải bảo vệ hai thứ.
- Thí quân để chiếu bí: đổi vật chất lấy tấn công.
Tên gọi và hình dạng cụ thể có thể khác, nhưng ý tưởng giống nhau.
4. Đánh giá thế cờ
- Quân hoạt động hay nằm yên?
- Vua/Tướng bên nào an toàn hơn?
- Cấu trúc Tốt có điểm yếu không?
- Ai kiểm soát những đường quan trọng?
Những câu hỏi này dùng được cho cả hai trò.
5. Tâm lý thi đấu
Giữ bình tĩnh khi bị ép, không chủ quan khi đang thắng, quản lý thời gian, chấp nhận thua và học từ ván thua. Đây là kỹ năng của người chơi cờ, không riêng trò nào.
Những thói quen phải để lại
Từ cờ vua sang cờ tướng
- Hết nước không phải hoà: trong cờ tướng, hết nước đi là thua. Xem chiếu bí và hết nước.
- Mã bị cản chân: không nhảy tự do như Mã cờ vua.
- Tượng không qua sông và chỉ đi hai điểm chéo.
- Tướng không ra khỏi cung, không đi chéo.
- Không có Hậu: Xe là quân mạnh nhất.
- Pháo là quân mới, cần làm quen từ đầu.
Xem thêm chuyển từ cờ vua sang cờ tướng.
Từ cờ tướng sang cờ vua
- Hết nước mà không bị chiếu là hoà: cẩn thận khi dồn Vua đối phương.
- Vua cần tham gia tàn cuộc, đi khắp bàn.
- Tốt ăn chéo, có thể đi hai ô ở nước đầu, và được phong cấp.
- Hậu là quân mạnh nhất, cần bảo vệ cẩn thận.
- Có nhập thành và bắt tốt qua đường.
Xem thêm chuyển từ cờ tướng sang cờ vua.
Luyện cả hai cùng lúc
Nhiều người chơi cả hai trò. Vài gợi ý để không bị rối:
- Tách buổi luyện: không chơi xen kẽ hai trò trong cùng một buổi khi mới học trò thứ hai.
- Nhắc mình trước mỗi ván: "Ván này là cờ tướng" hay "Ván này là cờ vua". Đặc biệt chú ý luật hết nước và cách đi của Mã, Tượng.
- Dùng bài tập chiến thuật chung: những mẫu như bắt đôi, quân quá tải có thể luyện ở trò nào cũng được.
- Chọn một trò chính: nếu muốn thi đấu, tập trung chủ yếu vào một trò, trò kia để giải trí.
Lợi ích của việc chơi cả hai
- Nhìn một vấn đề từ nhiều góc: cùng một ý tưởng chiến thuật trong hai hệ luật khác nhau giúp hiểu sâu hơn.
- Linh hoạt hơn: quen thích ứng với luật khác nhau.
- Nhiều bạn chơi hơn: có thể chơi với cả người thích cờ tướng lẫn người thích cờ vua.
Những lỗi hay gặp khi chơi cả hai
Mang luật trò này sang trò kia: Mã nhảy không bị cản, hoặc sợ pat trong cờ tướng.
Đánh giá sai giá trị quân: Tượng cờ vua mạnh hơn Tượng cờ tướng rất nhiều.
Chơi xen kẽ quá nhanh: đầu óc chưa kịp chuyển.
Nghĩ trò này "dễ hơn" trò kia: cả hai đều sâu, chỉ khác nhau về luật.
Một ví dụ về kỹ năng chung
Trong cờ vua, đòn bắt đôi bằng Mã thường nhắm vào Vua và Hậu. Trong cờ tướng, đòn bắt đôi bằng Mã thường nhắm vào Tướng và Xe. Luật khác nhau, quân khác nhau, nhưng câu hỏi người chơi tự đặt là giống nhau: "Có điểm nào Mã mình nhảy tới mà tấn công hai quân giá trị cùng lúc không?" Người đã quen đặt câu hỏi này ở trò này sẽ tự nhiên đặt nó ở trò kia.
Người lớn tuổi và người trẻ
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà chơi cờ tướng còn con cháu học cờ vua ở trường. Hai thế hệ có thể chơi cả hai trò với nhau: ông dạy cháu cờ tướng, cháu dạy ông cờ vua. Những kỹ năng chung trong bài này giúp cả hai bên học nhanh hơn, và bàn cờ trở thành chỗ để các thế hệ ngồi lại cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Giỏi cờ vua có giúp chơi cờ tướng không?
Có. Kỹ năng tính toán, nhận ra mẫu chiến thuật và tâm lý thi đấu dùng được cho cả hai.
Nên học trò nào trước?
Tuỳ bạn và người chơi xung quanh. Nếu gia đình, bạn bè hay chơi cờ tướng, bắt đầu với cờ tướng sẽ dễ có người chơi cùng; ngược lại thì chọn cờ vua.
Có nên chơi cả hai cùng lúc không?
Được, nhưng nên tách buổi luyện và nhắc mình về luật trước mỗi ván.
Thói quen nào dễ mang sai nhất?
Luật hết nước (pat là hoà trong cờ vua, là thua trong cờ tướng) và cách đi của Mã, Tượng.
Mẫu chiến thuật nào có ở cả hai trò?
Bắt đôi, ghim, xiên, quân quá tải và thí quân để chiếu bí.
