Ở nhiều quán nước, công viên hay nhóm bạn, bên cạnh những ván cờ tướng nghiêm túc, người ta hay chơi cờ úp: cùng bàn cờ, cùng bộ quân, nhưng hầu hết quân được úp mặt xuống và xáo trộn. Không ai biết quân nào đang đứng ở đâu cho tới khi lật lên.
Người mới hay hỏi: cờ úp có phải "cờ tướng dễ hơn" không? Chơi cờ úp có giúp chơi cờ tướng tốt hơn không? Bài này so sánh hai trò, những kỹ năng dùng chung, những thói quen cần bỏ khi chuyển qua lại, và nên học trò nào trước.
Lưu ý: luật cờ úp khác nhau giữa các nơi và các nhóm chơi. Bài này mô tả theo cách chơi phổ biến; trước khi chơi, hãy thống nhất luật với đối thủ. Chi tiết luật có trong bài luật cờ úp.
Cờ úp là gì, tóm tắt
- Dùng bàn cờ và bộ quân cờ tướng.
- Tướng đặt ngửa ở vị trí bình thường.
- Các quân còn lại úp mặt, xáo trộn, rồi đặt vào các vị trí ban đầu của cờ tướng.
- Quân úp đi theo cách đi của quân vốn đứng ở vị trí đó trong cờ tướng. Ví dụ quân úp ở vị trí Xe thì đi như Xe cho nước đầu tiên.
- Sau khi đi, quân được lật lên, và từ đó đi theo đúng quân thật của nó.
Vì không biết quân nào ở đâu, mỗi nước lật là một lần "mở hộp", có thể ra Xe, có thể ra Tốt.
Giống nhau
- Bàn cờ và quân cờ: hoàn toàn giống.
- Cách đi của quân đã lật: theo cờ tướng, cùng luật cản chân Mã, Pháo cần ngòi. Một số nhóm có luật riêng cho Sĩ Tượng sau khi lật; hãy thống nhất trước.
- Mục tiêu: chiếu bí Tướng đối phương.
- Nhiều nguyên tắc chiến thuật: bắt đôi, Pháo cần ngòi, Xe mạnh trên cột mở, đổi quân khi có lợi.
Khác nhau
| Cờ tướng | Cờ úp | |
|---|---|---|
| Thông tin | Biết hết mọi quân | Không biết quân úp |
| May rủi | Gần như không | Có, ở mỗi lần lật |
| Khai cuộc | Có hệ thống khai cuộc | Không có khai cuộc cố định |
| Tính toán | Sâu, dựa trên thông tin đầy đủ | Ngắn hơn, dựa trên xác suất |
| Tốc độ ván | Thường dài hơn | Thường nhanh và bất ngờ |
| Không khí | Nghiêm túc hơn | Vui, nhiều tiếng cười |
Kỹ năng dùng chung
1. Nhận ra đòn chiến thuật
Bắt đôi, Pháo có ngòi chiếu, Xe ăn quân không được bảo vệ — những đòn này xuất hiện trong cả hai trò. Người giỏi nhận ra đòn trong cờ tướng sẽ nhận ra nhanh hơn trong cờ úp. Xem chiến thuật cờ úp.
2. Hiểu giá trị quân
Biết Xe đáng giá hơn Mã, Pháo mạnh khi bàn đông quân, Mã mạnh khi bàn vắng giúp bạn quyết định nên đổi quân nào trong cả hai trò. Xem giá trị quân cờ tướng.
3. Bảo vệ Tướng
Chiếu bí vẫn là cách thắng. Giữ an toàn Tướng quan trọng như nhau.
4. Bình tĩnh khi bị bất ngờ
Trong cờ úp, bất ngờ xảy ra liên tục. Trong cờ tướng, đối phương cũng có thể tung ra đòn bạn không ngờ. Kỹ năng giữ bình tĩnh và tìm nước tốt nhất sau bất ngờ dùng được cho cả hai.
Thói quen cần bỏ khi chuyển qua lại
Từ cờ tướng sang cờ úp
- Đừng tính quá sâu: trong cờ úp, quân chưa lật có thể là bất cứ quân nào. Tính mười nước dựa trên giả định thường vô ích.
- Đừng dựa vào khai cuộc: không có khai cuộc cố định. Những nước quen trong cờ tướng có thể không có ý nghĩa.
- Tính đến xác suất: nghĩ về khả năng quân úp là quân gì, và rủi ro nếu lật ra một quân yếu ở vị trí nguy hiểm. Xem xác suất trong cờ úp.
Từ cờ úp sang cờ tướng
- Đừng trông cậy vào may mắn: trong cờ tướng, không có lần lật nào cứu được một thế xấu.
- Tính toán kỹ hơn: vì biết hết mọi quân, bạn có thể và nên tính sâu hơn.
- Học khai cuộc: cờ tướng có hệ thống khai cuộc, bỏ qua nó là thiệt.
- Kiên nhẫn: ván cờ tướng thường dài hơn, cần xây dựng thế cờ từ từ.
Nên học trò nào trước
Gợi ý chung: học cờ tướng trước.
- Cờ úp dùng cách đi của cờ tướng. Không biết cờ tướng thì không chơi được cờ úp.
- Cờ tướng dạy tính toán, chiến lược và giá trị quân một cách rõ ràng, không bị may rủi làm nhiễu.
- Khi đã quen cờ tướng, cờ úp trở thành một trò giải trí vui, giúp luyện phản xạ và khả năng thích ứng.
Nếu bạn chơi cờ vì vui với bạn bè, cờ úp là lựa chọn tuyệt vời để mọi người cùng tham gia, kể cả những người chưa giỏi. May rủi giúp ván cờ cân bằng hơn giữa người mạnh và người yếu.
Cờ úp có giúp chơi cờ tướng tốt hơn không?
Một phần. Cờ úp giúp bạn:
- Nhận ra đòn nhanh trong thế bất ngờ.
- Thích ứng với tình huống thay đổi.
- Quen với bàn cờ và cách đi của quân.
Nhưng cờ úp không thay thế việc luyện cờ tướng thực sự: tính toán sâu, học khai cuộc, luyện tàn cuộc. Nếu mục tiêu là lên tay cờ tướng, hãy dành phần lớn thời gian cho cờ tướng, và coi cờ úp là giải trí. Xem luyện cờ tướng mỗi ngày.
Chơi vui và văn minh
Cả hai trò đều nên chơi trong tinh thần vui vẻ và tôn trọng:
- Thống nhất luật trước khi chơi, nhất là với cờ úp vì luật khác nhau giữa các nơi.
- Không chơi ăn tiền. Cờ là để giải trí và rèn luyện.
- Tôn trọng đối thủ, không chê bai khi đối thủ lật ra quân xấu.
Xem thêm phép lịch sự khi chơi cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Cờ úp có phải là cờ tướng dễ hơn không?
Không hẳn. Cờ úp có may rủi, nhưng vẫn cần kỹ năng chiến thuật và khả năng đánh giá rủi ro. Nó khác chứ không dễ hơn.
Có nên học cờ úp trước cờ tướng?
Nên học cờ tướng trước, vì cờ úp dùng cách đi của cờ tướng.
Chơi cờ úp có giúp chơi cờ tướng tốt hơn?
Có giúp phần nhận ra đòn và thích ứng, nhưng không thay thế việc luyện cờ tướng thực sự.
Luật cờ úp có thống nhất không?
Không. Luật khác nhau giữa các nơi và các nhóm, đặc biệt về Sĩ Tượng sau khi lật. Nên thống nhất trước khi chơi.
Người chơi cờ tướng giỏi có chắc thắng cờ úp không?
Thường có lợi thế, nhưng không chắc thắng. May rủi trong cờ úp có thể làm kết quả bất ngờ.
