Cảnh này quen với hầu hết phụ huynh có con chơi cờ: ván cờ đang vui, con bị chiếu hết hoặc mất một quân lớn, rồi mặt con đỏ lên, nước mắt trào ra, có khi đẩy cả bàn cờ. Người lớn lúng túng: an ủi, nhường ván sau, hay nghiêm khắc dạy con phải biết thua?
Tin tốt là đây là một giai đoạn rất bình thường của trẻ em, dù là cờ vua, cờ tướng hay bất cứ trò chơi thắng thua nào. Cách người lớn phản ứng quyết định trẻ sẽ học được gì từ những lần thua đó.
Vì sao trẻ phản ứng mạnh khi thua
- Trẻ đã cố gắng thật. Một ván cờ đòi hỏi tập trung lâu, và thua sau khi cố gắng là cảm giác khó chịu thật sự.
- Trẻ chưa tách được "thua ván cờ" với "mình kém". Người lớn biết thua một ván là chuyện nhỏ; trẻ nhỏ có thể cảm thấy như bị đánh giá.
- Thua trước người thân. Thua bố mẹ, anh chị có thể làm trẻ tủi thân hơn thua người lạ.
- Mệt hoặc đói. Nhiều cơn khóc sau ván cờ thật ra là do trẻ đã mệt.
Lúc trẻ vừa thua: làm gì
- Giữ bình tĩnh. Không mắng, không chế giễu, không nói "có thế mà cũng khóc".
- Gọi tên cảm xúc. "Con buồn vì thua ván này, bố hiểu." Trẻ được thừa nhận cảm xúc sẽ bình tĩnh nhanh hơn.
- Cho trẻ thời gian. Không cần phân tích ván cờ ngay. Để trẻ khóc một chút, ôm con nếu con muốn.
- Không vội "sửa" bằng cách để trẻ thắng ngay ván sau. Làm vậy trẻ học được rằng khóc sẽ đổi được kết quả.
Sau khi trẻ bình tĩnh: nói chuyện gì
Khi trẻ đã ổn, có thể nói chuyện nhẹ nhàng:
- Khen điều trẻ làm tốt trong ván. "Nước Pháo của con ở giữa ván làm bố phải nghĩ lâu lắm."
- Chỉ ra một chỗ thôi. "Ở đây, nếu con để ý Mã của bố thì con không mất Xe. Lần sau mình thử nhìn Mã trước nhé."
- Nhắc rằng ai cũng thua. Kể cho trẻ nghe về những lần bố mẹ, ông bà thua cờ. Trẻ thấy thua là chuyện của tất cả mọi người.
Tránh phân tích quá dài. Một bài học nhỏ là đủ.
Thay đổi cách chơi để trẻ ít thua quá sức
Nếu trẻ thua liên tục và khóc thường xuyên, có thể ván cờ đang quá chênh lệch. Vài cách điều chỉnh:
- Chấp quân. Người lớn chơi thiếu Hậu (cờ vua) hoặc thiếu một Xe (cờ tướng). Ván cờ cân bằng hơn mà trẻ vẫn thắng bằng sức mình.
- Chơi trò chơi nhỏ. Những trò chỉ có vài quân, kết thúc nhanh. Xem trò chơi làm quen cờ cho trẻ.
- Chơi cùng phe. Bố và con cùng chơi chống lại máy ở mức dễ trên bàn cờ vua hay bàn cờ tướng. Thắng hay thua đều là "của cả hai".
Dạy tinh thần thể thao từ những điều nhỏ
Những thói quen này giúp trẻ dần quen với việc thua:
- Bắt tay sau mỗi ván, dù thắng hay thua.
- Người thua được chọn môn hoặc chọn màu quân ván sau.
- Nói "ván hay quá" sau khi chơi, như một nghi thức.
Người lớn làm gương cũng rất quan trọng: khi bố mẹ thua cờ, hãy thua một cách vui vẻ, khen nước đi của con.
Không biến thua thành chuyện điểm số
Một số trẻ phản ứng mạnh vì cảm thấy mỗi ván là một lần bị chấm điểm. Người lớn nên tránh đếm số ván thắng thua, tránh so sánh với anh chị em hay bạn bè, và tránh những câu như "hôm nay con thua mấy ván rồi?". Khi cờ không còn là cuộc thi thành tích, trẻ nhẹ nhõm hơn nhiều với việc thua.
Khi nào nên nghỉ
Nếu trẻ khóc nhiều lần trong một buổi, hoặc bắt đầu sợ ngồi vào bàn cờ, nên tạm nghỉ vài ngày. Quay lại bằng những ván ngắn, vui, không áp lực. Đôi khi đổi môn, từ cờ vua sang cờ tướng hoặc ngược lại, cũng giúp trẻ có cảm giác mới mẻ.
Thua ở hai môn khác nhau
Trẻ chơi cả hai môn đôi khi phản ứng khác nhau: thua cờ vua với bạn thì ổn, thua cờ tướng với ông thì khóc, hoặc ngược lại. Điều đó thường liên quan tới người chơi cùng hơn là môn cờ. Quan sát để hiểu trẻ nhạy cảm với tình huống nào, và điều chỉnh cho phù hợp.
Những câu nên nói và không nên nói
Nên nói:
- "Con buồn cũng phải thôi, con đã cố gắng mà."
- "Ván này bố cũng phải nghĩ nhiều lắm mới thắng được."
- "Mình nghỉ một chút rồi chơi tiếp nếu con muốn."
- "Con có muốn xem lại chỗ con mất Xe không? Nếu không thì để lần sau."
Không nên nói:
- "Có thế mà cũng khóc."
- "Con kém quá, dễ thế mà không thấy."
- "Em con còn không khóc."
- "Thôi, không chơi nữa, lần nào cũng thế."
Những câu nên nói giúp trẻ cảm thấy được hiểu và vẫn được chào đón quay lại bàn cờ. Những câu không nên nói, dù người lớn không có ý xấu, dễ khiến trẻ gắn việc chơi cờ với cảm giác bị chê.
Khi người thắng cũng là trẻ
Trong ván giữa hai trẻ, người lớn còn có một việc nữa: giúp trẻ thắng biết cư xử. Không reo hò quá mức trước mặt bạn vừa thua, không chê nước đi của bạn, bắt tay sau ván. Dạy trẻ thắng một cách tử tế cũng quan trọng như dạy trẻ thua một cách bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để trẻ thắng cho trẻ vui?
Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng nếu thường xuyên, trẻ sẽ không học được cách chấp nhận thua. Chấp quân là cách tốt hơn.
Trẻ đập bàn cờ thì xử lý thế nào?
Bình tĩnh dừng ván, nói rõ việc đập bàn là không được, rồi cho trẻ thời gian nguôi. Khi đã bình tĩnh, cùng trẻ nhặt quân và nói chuyện.
Đến tuổi nào thì trẻ hết khóc khi thua?
Mỗi trẻ một khác. Với sự hướng dẫn kiên nhẫn, phần lớn trẻ dần kiểm soát cảm xúc tốt hơn theo thời gian.
Có nên cho trẻ thi đấu khi còn hay khóc khi thua?
Nên đợi trẻ quen với việc thua ở nhà trước. Thi đấu có áp lực lớn hơn nhiều.
Thua với máy có đỡ hơn thua với người không?
Nhiều trẻ thấy dễ chịu hơn khi thua máy. Đây là cách tốt để trẻ quen với việc thua trước khi chơi với người.
Trẻ chỉ khóc khi thua người thân, thua người lạ thì không?
Khá phổ biến. Trẻ thường bộc lộ cảm xúc nhiều hơn với người thân. Điều đó không có nghĩa là trẻ yếu đuối, chỉ là trẻ thấy an toàn để thể hiện cảm xúc ở nhà.
