Người chơi cờ vua ngồi vào bàn cờ tướng sẽ thấy phần lớn quân có "họ hàng" quen thuộc: Xe như Xe, Mã gần như Mã, Tướng gần như Vua. Chỉ có một quân không giống bất cứ thứ gì trong cờ vua: Pháo. Đây cũng là quân gây nhiều bất ngờ nhất cho người chuyển môn, vì nó ăn quân từ những hướng mà mắt người chơi cờ vua không quen nhìn.
Pháo đi thế nào
Pháo có hai cách di chuyển khác nhau:
- Khi không ăn quân: đi thẳng dọc hoặc ngang bao nhiêu điểm cũng được, giống hệt Xe cờ vua. Không được nhảy qua quân nào.
- Khi ăn quân: phải nhảy qua đúng một quân (của bên nào cũng được) đứng trên đường đi, rồi ăn quân đối phương đầu tiên nằm phía sau quân đó. Quân bị nhảy qua gọi là ngòi (hoặc "bệ").
Hai hệ quả người chơi cờ vua hay quên:
- Pháo không ăn được quân đứng ngay trên đường thẳng mà không có ngòi ở giữa, dù đường trống.
- Pháo ăn được quân nằm sau một quân khác, tức là quân của bạn có thể "tưởng an toàn" vì đứng sau một bức tường, nhưng chính bức tường đó là ngòi.
Pháo mạnh cỡ nào
Người chơi cờ tướng thường xếp giá trị gần đúng: Xe mạnh nhất, Pháo và Mã xấp xỉ nhau và chỉ bằng khoảng một nửa Xe. Có một quy luật hay được nhắc: đầu ván Pháo thường nhỉnh hơn Mã, cuối ván Mã thường nhỉnh hơn Pháo. Lý do rất tự nhiên: đầu ván bàn cờ đông quân nên Pháo dễ tìm ngòi; cuối ván quân thưa, Pháo thiếu ngòi còn Mã ít bị cản chân hơn.
Với người chơi cờ vua, cảm giác gần nhất là: Pháo giống một quân nhẹ, cùng hạng với Mã, chứ không phải một "Xe thứ ba".
Cách dùng Pháo: ba ý tưởng người chơi cờ vua nên học trước
1. Pháo đầu
Nước khai cuộc phổ biến nhất của cờ tướng là đưa một Pháo về cột giữa, nhắm thẳng vào Tốt đầu và Tướng đối phương. Người Việt ghi nước này là P2-5, tức Pháo ở cột 2 bình (đi ngang) sang cột 5.
Với người chơi cờ vua, hãy nghĩ tới Tượng hoặc Hậu nhắm vào f7 từ đầu ván: một quân tầm xa đặt sớm vào đường dẫn tới Vua đối phương.
2. Dùng quân mình làm ngòi
Pháo không cần ngòi là quân đối phương. Một Mã, một Xe hay một Tốt của chính bạn đứng giữa Pháo và Tướng đối phương cũng là ngòi. Nhiều đòn chiếu trong cờ tướng là: một quân của mình đi vào đúng điểm giữa, vừa tự nó đe doạ gì đó, vừa mở chiếu bằng Pháo phía sau. Người chơi cờ vua sẽ nhận ra ngay đây là họ hàng của đòn tấn công mở (discovered attack), chỉ khác là trong cờ tướng quân phía trước phải đi vào đường chứ không phải rời khỏi đường.
3. Hai Pháo cùng cột
Hai Pháo đứng thẳng hàng trên cùng một cột nhắm vào Tướng (Pháo trước làm ngòi cho Pháo sau) là thế tấn công rất mạnh, gọi là trùng Pháo. Đối phương đưa quân vào chắn thì quân đó lại thành ngòi cho Pháo trước.
Cách phòng Pháo
Đây là phần người chơi cờ vua cần đổi cách nghĩ nhiều nhất.
- Đừng đặt thêm quân vào giữa. Trong cờ vua, chặn đường một quân tầm xa bằng cách đặt quân vào giữa là cách phòng tự nhiên. Với Pháo, đặt quân vào giữa lại có thể tạo ngòi cho nó.
- Rút ngòi đi. Nếu Pháo đang nhắm qua một quân của bạn, đôi khi cách phòng tốt nhất là dời chính quân đó đi, để Pháo không còn ngòi.
- Chặn bằng hai quân. Hai quân đứng giữa thì Pháo không ăn được gì phía sau, vì nó chỉ nhảy qua đúng một quân.
- Đưa Tướng khỏi cột bị Pháo nhắm. Trong cung chỉ có ba cột, nên đây là quyết định phải làm sớm.
Những lỗi người chơi cờ vua hay mắc với Pháo
Tưởng Pháo ăn thẳng như Xe. Kéo Pháo tới ăn quân đứng liền kề trên đường thẳng mà không có ngòi, và máy không cho đi.
Không thấy Pháo đối phương từ xa. Mắt người chơi cờ vua quen kiểm tra đường thẳng trống. Pháo lại nguy hiểm nhất khi đường không trống: có đúng một quân ở giữa.
Chặn chiếu bằng cách đặt quân vào giữa. Phản xạ tốt trong cờ vua, nhưng với Pháo, quân chặn có khi phải là quân thứ hai.
Đổi Pháo lấy Mã quá sớm hoặc quá muộn. Nhớ quy luật đầu ván và cuối ván ở trên.
Luyện với Pháo
- Chơi với máy trên bàn cờ tướng của trang ở mức dễ, mỗi ván tự đặt mục tiêu: ăn được ít nhất một quân bằng Pháo.
- Sau mỗi nước của đối phương, đếm: Pháo đối phương có ngòi nào nhắm vào quân mình không?
- Khi đã quen, thử vài ván mở đầu bằng Pháo đầu để cảm nhận sức ép lên cột giữa.
Pháo trong tàn cuộc: cần "mượn" ngòi
Cuối ván, khi quân trên bàn thưa dần, Pháo gặp khó vì thiếu ngòi. Người chơi cờ tướng giải quyết bằng cách mượn ngòi: dùng chính Sĩ, Tượng hoặc Tốt của mình làm ngòi để Pháo chiếu hoặc khống chế. Ví dụ quen thuộc là Pháo đứng sau Sĩ nhà trên cùng cột, nhắm qua Sĩ vào Tướng đối phương khi Tướng hai bên cùng cột trống.
Người chơi cờ vua ít khi phải nghĩ tới việc "tạo đường" cho quân của mình theo kiểu này. Trong cờ tướng, sắp xếp ngòi cho Pháo là một phần quan trọng của kế hoạch tàn cuộc, và cũng là lý do nhiều người chơi thích đổi Pháo lấy Mã khi quân đã ít.
Câu hỏi thường gặp
Pháo có nhảy qua hai quân để ăn được không?
Không. Pháo chỉ nhảy qua đúng một quân. Có hai quân ở giữa thì quân phía sau an toàn trước Pháo đó.
Ngòi có phải là quân của đối phương không?
Không nhất thiết. Ngòi là bất kỳ quân nào, của bên nào cũng được.
Pháo có đi chéo không?
Không. Pháo chỉ đi dọc và ngang.
Pháo và Mã, quân nào mạnh hơn?
Gần ngang nhau. Đầu ván Pháo thường nhỉnh hơn, cuối ván Mã thường nhỉnh hơn.
Trong cờ vua có quân nào giống Pháo không?
Không có. Gần nhất về cách đi là Xe, gần nhất về ý tưởng tấn công là đòn tấn công mở, nhưng cơ chế ăn qua ngòi là của riêng cờ tướng.
Pháo có ăn được Pháo không?
Được. Trong cờ tướng, Pháo ăn Pháo đối phương theo đúng luật nhảy qua một ngòi như ăn mọi quân khác.
