Trong nhiều gia đình Việt, trẻ học cờ vua ở câu lạc bộ trường, rồi về nhà lại được ông ngoại dạy cờ tướng. Phụ huynh hay lo: học hai môn cùng lúc, con có bị rối không? Có nên chọn một môn cho chắc?
Câu trả lời ngắn: phần lớn trẻ học được cả hai, với điều kiện có vài cách tách bạch đơn giản. Trẻ em thích nghi với hai bộ luật nhanh hơn người lớn nghĩ, giống như trẻ chơi được nhiều trò chơi khác nhau mà không nhầm.
Những luật trẻ hay nhầm nhất
Khi học cả hai môn, lỗi lẫn luật thường tập trung ở vài chỗ:
| Chỗ dễ lẫn | Cờ vua | Cờ tướng |
|---|---|---|
| Mã | nhảy tự do, không bị cản | bị cản chân |
| Tượng | đi chéo cả bàn | đi hai điểm chéo, không qua sông |
| Tốt ăn quân | ăn chéo | ăn thẳng (và ngang khi qua sông) |
| Vua / Tướng | đi khắp bàn, có nhập thành | chỉ trong cung |
| Hết nước | hoà (pat) nếu không bị chiếu | thua |
| Tốt tới hàng cuối | phong cấp thành quân khác | vẫn là Tốt |
Chỉ cần phụ huynh biết sáu chỗ này, khi thấy con đi nhầm là nhận ra ngay và nhắc nhẹ.
Cách tách hai môn cho trẻ dễ nhớ
Tách thời gian
Không chơi xen kẽ hai môn trong cùng một buổi khi trẻ mới học. Ví dụ, ngày thường chơi cờ vua với bạn ở trường, cuối tuần chơi cờ tướng với ông. Mỗi môn có "thời gian riêng" giúp đầu óc trẻ chuyển chế độ dễ hơn.
Tách người chơi cùng
Nhiều trẻ tự nhiên gắn mỗi môn với một người: "cờ tướng là chơi với ông", "cờ vua là chơi với bạn". Điều này giúp trẻ nhớ luật theo ngữ cảnh.
Nói tên môn trước khi chơi
Một thói quen nhỏ: trước mỗi ván, cả nhà cùng nói "Ván này là cờ tướng nhé" hoặc "Ván này là cờ vua". Nghe đơn giản, nhưng nó giúp trẻ "bật đúng bộ luật" trong đầu.
Dùng bàn cờ thật khác nhau
Bàn cờ vua có ô vuông, quân có hình dáng. Bàn cờ tướng có đường kẻ, sông, cung, quân tròn. Bản thân sự khác nhau về hình ảnh đã là lời nhắc tốt. Khi chơi trên máy, trang có hai bàn riêng: bàn cờ vua và bàn cờ tướng, với thanh chuyển môn rõ ràng ở trên cùng.
Học cả hai có lợi gì?
- Linh hoạt hơn trong suy nghĩ. Cùng một ý tưởng, ví dụ bắt đôi bằng Mã, xuất hiện trong hai hệ luật khác nhau. Trẻ hiểu ý tưởng sâu hơn thay vì chỉ nhớ một mẫu.
- Nhiều người chơi cùng hơn. Trẻ có thể chơi với ông bà thích cờ tướng lẫn bạn bè thích cờ vua.
- Hiểu rằng luật là do người đặt ra. Trẻ thấy mỗi trò có luật riêng, và điều đó giúp trẻ học luật mới ở bất kỳ trò chơi nào dễ hơn.
- Gắn kết gia đình. Cờ tướng thường là môn của ông bà, cờ vua là môn của trường học. Trẻ chơi được cả hai trở thành cầu nối giữa các thế hệ.
Khi nào nên tập trung vào một môn
Có vài trường hợp nên tạm tập trung vào một môn:
- Trẻ còn rất nhỏ và đang vật lộn với luật cơ bản của môn thứ nhất.
- Trẻ muốn thi đấu một môn nào đó. Thời gian luyện có hạn, nên dành phần lớn cho môn đó, môn kia chơi cho vui.
- Trẻ tỏ ra căng thẳng vì hay bị nhắc sai luật. Khi đó, giảm bớt một môn giúp trẻ lấy lại niềm vui.
Tạm tập trung không có nghĩa là bỏ hẳn. Sau vài tháng, khi trẻ đã vững một môn, việc học môn kia thường nhanh hơn nhiều.
Không so sánh, không chấm điểm
Khi trẻ chơi cả hai môn, người lớn đôi khi vô tình so: "Cờ vua con giỏi hơn cờ tướng", hay so với anh chị em. Tốt hơn là khen những điều cụ thể: "Nước Mã vừa rồi con tính kỹ đấy", "Con nhớ luật chân Mã rồi". Những lời khen như vậy giúp trẻ tự tin ở cả hai bàn cờ, mà không biến việc chơi cờ thành cuộc thi thành tích.
Một lịch chơi gợi ý cho tuần đầu
- Thứ Hai, thứ Tư: mười lăm phút cờ vua, chỉ tập một luật mới mỗi lần.
- Thứ Bảy: chơi cờ tướng với ông bà hoặc bố mẹ, ván ngắn, không tính thắng thua.
- Chủ nhật: cho trẻ tự chọn môn muốn chơi. Quan sát trẻ chọn môn nào để biết con đang thích gì.
Sau vài tuần, điều chỉnh theo sở thích của trẻ. Nếu con hào hứng với cả hai, cứ giữ nhịp; nếu con thích hẳn một môn, cho con chơi môn đó nhiều hơn.
Những câu hỏi phụ huynh hay tự đặt
"Con có bị quá tải không?" Nếu trẻ vẫn vui khi ngồi vào bàn cờ, vẫn tự rủ người khác chơi, thì chưa quá tải. Dấu hiệu cần giảm là trẻ né bàn cờ, cáu gắt khi bị nhắc luật, hoặc than mệt.
"Có nên cho con học lớp cả hai môn?" Nếu có điều kiện, học lớp một môn và chơi môn kia ở nhà thường là cách cân bằng tốt. Học lớp cả hai môn cùng lúc dễ khiến lịch của trẻ quá dày.
"Con giỏi môn này, kém môn kia thì sao?" Hoàn toàn bình thường. Trẻ thường giỏi hơn ở môn mình chơi nhiều hơn, với người mình thích chơi cùng hơn. Không cần cân bằng hai môn như hai môn học ở trường.
Một trò chơi nhỏ giúp phân biệt luật
Bày một bàn cờ vua và một bàn cờ tướng cạnh nhau. Người lớn chỉ vào một quân trên bàn này, trẻ tìm quân "anh em" của nó trên bàn kia và nói hai quân khác nhau ở điểm nào. Ví dụ: Mã cờ vua và Mã cờ tướng, khác ở chân Mã; Tượng hai bên, khác ở chỗ đi xa hay đi hai điểm và có qua sông không. Trò chơi này mất năm phút nhưng giúp trẻ nhớ khác biệt rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ lẫn luật Mã giữa hai môn thì sửa thế nào?
Nhắc nhẹ và cho trẻ tự kiểm: "Ván này là cờ tướng, chân Mã có quân không?". Sau vài lần, trẻ tự nhớ.
Có nên dạy cả hai môn cùng một lúc từ đầu?
Nên cho trẻ vững luật cơ bản một môn trước. Khi đã chơi được ván ngắn, bắt đầu môn thứ hai.
Học cờ tướng có làm trẻ chơi cờ vua kém đi không?
Không có lý do để nghĩ vậy. Kỹ năng tính toán và nhìn đòn dùng chung cho cả hai môn.
Trẻ thích một môn hơn thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Để trẻ chơi môn mình thích nhiều hơn, môn kia giữ ở mức vui chơi.
Có trò chơi nào giúp trẻ nhớ khác biệt không?
Có. Chơi "đố luật": bố mẹ đi một nước, trẻ đoán nước đó đúng ở môn nào. Trẻ thường rất thích trò này.
