Câu hỏi phụ huynh hay đặt nhất khi nghĩ tới chuyện cho con học cờ là: "Con mấy tuổi thì học được?". Câu trả lời thật là không có một con số chuẩn. Có trẻ bốn tuổi đã đi quân đúng luật và ngồi được một ván ngắn; có trẻ bảy tuổi vẫn chưa hứng thú. Điều quan trọng hơn con số là những dấu hiệu sẵn sàng, và cách bắt đầu phù hợp với từng giai đoạn.
Bài này dành cho phụ huynh đang phân vân giữa cờ vua và cờ tướng, hoặc muốn con làm quen cả hai.
Dấu hiệu trẻ đã sẵn sàng
Thay vì hỏi "mấy tuổi", hãy quan sát xem trẻ đã có những điều sau chưa:
- Ngồi tập trung vào một trò chơi khoảng mười tới mười lăm phút.
- Nhớ và làm theo luật đơn giản của các trò chơi khác, như trò chơi bàn cờ có xúc xắc, trò chơi thẻ bài.
- Chấp nhận luân phiên: đợi tới lượt mình mà không quá sốt ruột.
- Tò mò với quân cờ: tự cầm quân lên hỏi "con này tên gì, đi thế nào".
- Chịu được việc thua ở mức cơ bản, dù có buồn một chút.
Nếu trẻ có phần lớn những dấu hiệu này, bạn có thể bắt đầu, dù trẻ bao nhiêu tuổi. Nếu chưa, không sao cả: chờ vài tháng rồi thử lại thường hiệu quả hơn ép trẻ.
Tuổi mầm non: làm quen, chưa cần thắng thua
Với trẻ nhỏ, mục tiêu không phải là "chơi một ván hoàn chỉnh" mà là làm quen với quân và bàn cờ:
- Kể chuyện về các quân: Xe đi thẳng như ô tô trên đường, Mã nhảy như con ngựa, Tốt là những người lính nhỏ đi từng bước.
- Chơi trò chỉ có vài quân: ví dụ mỗi bên chỉ có Tốt, ai đưa được một Tốt tới hàng cuối trước là thắng.
- Để trẻ tự bày quân, tự đặt tên, không bắt đúng từng chi tiết.
Ở tuổi này, cờ vua thường dễ làm quen hơn một chút vì quân có hình dáng khác nhau, trẻ nhận ra bằng mắt. Cờ tướng có quân tròn, viết chữ Hán, trẻ nhỏ cần nhớ chữ hoặc nhớ vị trí. Tuy vậy, nếu trong nhà ông bà hay chơi cờ tướng, trẻ thường tự thích cờ tướng vì được ngồi cùng người lớn.
Đầu tiểu học: học luật đầy đủ và chơi ván ngắn
Nhiều trẻ ở lứa tuổi đầu tiểu học đã học được luật đầy đủ và chơi được ván ngắn. Gợi ý:
- Học từng quân một, mỗi buổi thêm một quân, chơi thử ngay với quân vừa học.
- Chơi ván không tính thắng thua, bố mẹ vừa chơi vừa nói to suy nghĩ: "Bố đi Mã ra đây để bảo vệ Tốt".
- Chơi với máy ở mức dễ nhất, để trẻ có cảm giác tự mình đánh được một ván.
Với cờ vua, những luật đặc biệt như nhập thành, bắt tốt qua đường có thể để sau, dạy khi trẻ đã chơi quen. Với cờ tướng, chân Mã và mắt Tượng là hai luật trẻ hay quên nhất, nên chơi nhiều ván để trẻ tự nhớ.
Cuối tiểu học trở lên: có thể học có hệ thống
Ở lứa tuổi này, nhiều trẻ đã có thể:
- Học theo bài, có mục tiêu từng tuần.
- Giải bài tập chiếu hết ngắn.
- Chơi ván có đồng hồ ở nhịp chậm.
- Tham gia câu lạc bộ, lớp học cờ.
Nếu trẻ thích, đây là lúc có thể cân nhắc lớp học có người hướng dẫn. Nếu trẻ chỉ chơi cho vui, việc chơi đều đặn trong gia đình đã rất tốt.
Học cờ vua hay cờ tướng trước?
Không có câu trả lời chung. Vài điều nên cân nhắc:
- Người chơi cùng: trẻ học nhanh nhất khi có người chơi cùng thường xuyên. Nếu ông bà, bố mẹ chơi cờ tướng, bắt đầu bằng cờ tướng rất tự nhiên.
- Môi trường ở trường: nhiều trường có câu lạc bộ cờ vua. Nếu trẻ có bạn chơi cờ vua ở trường, đó là động lực lớn.
- Sở thích của trẻ: cho trẻ nhìn cả hai bàn cờ, để trẻ chọn.
Nhiều trẻ học cả hai mà không rối, chỉ cần tách thời gian. Xem thêm bài học cả hai môn có rối không.
Những điều nên tránh
- Ép trẻ ngồi quá lâu. Một buổi mười lăm, hai mươi phút vui vẻ tốt hơn một giờ căng thẳng.
- Cho điểm, xếp hạng hay so sánh trẻ với bạn bè. Cờ nên là niềm vui và là cách rèn suy nghĩ, không phải thêm một bảng thành tích.
- Luôn để trẻ thắng. Trẻ sẽ không học được gì và cũng nhanh chán. Tốt hơn là chấp quân: bố mẹ chơi thiếu một Xe hoặc một Hậu, để ván cờ cân bằng mà vẫn thật.
- Sửa từng nước. Để trẻ tự đi, tự sai, sau ván mới cùng xem lại một hai chỗ.
Cờ có giúp gì cho trẻ?
Nhiều phụ huynh cho con học cờ vì mong con tập trung hơn, kiên nhẫn hơn, biết suy nghĩ trước khi làm. Cờ đúng là một môi trường tốt để rèn những điều đó: mỗi nước đi là một quyết định, và hậu quả hiện ra ngay trên bàn. Nhưng hãy coi đó là lợi ích đi kèm, không phải lời hứa chắc chắn. Trẻ học cờ vì thích sẽ có được nhiều hơn trẻ học cờ vì bị kỳ vọng.
Bắt đầu trên trang
Trên trang có bàn cờ vua và bàn cờ tướng chơi với máy, mức dễ nhất được làm để đi lỏng tay như người mới học. Bố mẹ có thể ngồi cùng con, để con đi, và cùng nhau xem máy đáp. Không cần tài khoản, và luôn có nút thoát ván khi con muốn dừng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi có học cờ được không?
Có thể làm quen với quân và bàn cờ qua trò chơi, kể chuyện. Chơi một ván đúng luật thường cần đợi thêm, tuỳ trẻ.
Học cờ vua hay cờ tướng dễ hơn cho trẻ nhỏ?
Cờ vua có quân hình dáng khác nhau nên trẻ nhỏ nhận biết dễ hơn. Cờ tướng dễ hơn nếu trong nhà có người thường chơi cùng.
Trẻ thua rồi khóc có nên dừng không?
Nên nghỉ một chút, an ủi trẻ, và lần sau chơi ván ngắn hơn hoặc chấp quân. Xem thêm bài khi trẻ thua cờ.
Có nên cho trẻ chơi cờ online?
Có thể, với mức dễ và có người lớn bên cạnh. Trên trang, chơi online không có chat, chỉ có nước cờ.
Bao lâu nên chơi một lần?
Vài buổi ngắn mỗi tuần tốt hơn một buổi dài. Điều quan trọng là đều đặn và vui vẻ.
