Người chơi cờ tướng mở bàn cờ vua lần đầu thường nhận ra ngay hầu hết các quân: Xe vẫn là Xe, Mã vẫn nhảy hình chữ L, Tốt vẫn tiến thẳng. Chỉ có một quân đứng cạnh Vua trông lạ hẳn: Hậu. Cờ tướng không có quân nào giống nó, và đây cũng là quân mạnh nhất trên bàn cờ vua.
Bài này dành cho người đã quen cờ tướng: Hậu đi thế nào, mạnh cỡ nào so với những quân mình đã biết, và vì sao người mới chuyển sang hay mất Hậu theo những cách rất giống nhau.
Hậu đi thế nào
Hậu đi bao nhiêu ô cũng được theo cả tám hướng: bốn hướng thẳng như Xe và bốn hướng chéo như Tượng cờ vua. Không có cản chân, không có sông, không có cung. Chỉ cần đường đi trống là Hậu tới được.
Cách dễ nhớ nhất với người chơi cờ tướng: Hậu = một Xe cộng thêm khả năng đi chéo không giới hạn. Hậu ăn quân đúng như cách nó đi, dừng lại ở ô có quân đối phương, không cần ngòi như Pháo.
Mạnh cỡ nào
Người học cờ vua thường dùng thang giá trị gần đúng: Tốt 1, Mã 3, Tượng 3, Xe 5, Hậu 9. Tức là một Hậu đáng giá gần bằng hai Xe. Trong cờ tướng, Xe đã là quân mạnh nhất và người chơi quen coi mất Xe gần như mất ván. Sang cờ vua, cần chỉnh lại cảm giác đó: mất Hậu còn nặng hơn mất Xe rất nhiều.
Con số chỉ là để ước lượng khi đổi quân. Hậu ở giữa bàn trống mạnh hơn Hậu bị kẹt trong góc. Nhưng với người mới, nguyên tắc đơn giản là đúng: đừng đổi Hậu lấy ít hơn một Xe và một quân nhẹ, trừ khi thấy chắc chắn chiếu hết.
Thói quen cờ tướng nào giúp, thói quen nào hại
Giúp: thói quen đưa Xe ra sớm và cho Xe chạy dọc
Người chơi cờ tướng quen "xuất Xe" từ những nước đầu và biết giá trị của cột mở. Sang cờ vua, Xe vẫn cần cột mở, và Hậu cũng thích những đường thông thoáng. Cảm giác "quân mạnh phải có đường" mang sang được.
Hại: đưa quân mạnh nhất ra quá sớm
Trong cờ tướng, Xe ra sớm thường đứng ở hàng hai hoặc qua sông mà khá an toàn vì đối phương cần nhiều nước mới đuổi được. Trong cờ vua, Hậu ra sớm ở giữa bàn sẽ bị Mã và Tượng của đối phương đuổi, mỗi lần đuổi là đối phương vừa đuổi Hậu vừa ra thêm một quân. Bạn mất nước, đối phương được nước.
Đây không phải là "cấm ra Hậu sớm" mà là cân nhắc: mỗi lần Hậu phải chạy là một nước bạn không dùng để ra quân khác.
Những cách mất Hậu hay gặp nhất
1. Bị bắt đôi Vua và Hậu
Mã đối phương nhảy tới một ô vừa chiếu Vua vừa đánh Hậu. Vua phải chạy, Hậu mất. Người chơi cờ tướng quen đòn Mã bắt đôi Tướng và Xe nên nhận ra kiểu này khá nhanh, chỉ cần nhớ Mã cờ vua không bị cản chân. Ô trước mặt Mã có quân cũng không chặn được nó.
2. Bị ghim vào Vua
Hậu đứng cùng đường với Vua mình, một Xe hoặc Tượng đối phương chĩa vào Hậu. Hậu không được rời đường vì Vua sẽ bị chiếu. Thế là Hậu bị đổi lấy một quân rẻ hơn. Biến thể hay gặp: Vua bị chiếu, Hậu là quân duy nhất chắn được, và ô chắn lại nằm trong tầm ăn của quân đang chiếu.
3. Đưa Hậu vào ô bị quân rẻ đánh
Người chơi cờ tướng quen tính "quân này có được bảo vệ không". Với Hậu, câu hỏi đó chưa đủ: Hậu đứng ở ô được bảo vệ mà vẫn bị một Tốt hay một Mã đánh thì vẫn thiệt, vì đối phương đổi một quân rẻ lấy quân đắt nhất.
4. Ăn Tốt tham trong khi Hậu bị nhốt
Hậu chạy sâu vào trận địa đối phương ăn Tốt ở cánh, rồi không có đường về. Đây là cái bẫy rất cũ trong cờ vua. Trước khi cho Hậu ăn một quân ở xa, hỏi thêm: "Sau khi ăn, Hậu có mấy ô để chạy?"
Hậu trong tàn cuộc: điều người chơi cờ tướng phải học lại
Trong tàn cuộc cờ tướng, bạn quen dùng Xe với Tướng đối mặt để ép. Tàn cuộc cờ vua Hậu và Vua chống Vua trơ luôn thắng, nhưng có một cái bẫy người chơi cờ tướng rất dễ mắc: hết nước mà không bị chiếu là hoà (pat), không phải thắng như trong cờ tướng.
Khi dồn Vua đối phương vào góc bằng Hậu, luôn để lại cho nó ít nhất một ô, cho tới lúc Vua mình tiến đủ gần để chiếu hết. Luyện vài lần với máy trên bàn cờ vua của trang là quen tay.
Luyện nhanh trong một tuần
- Ngày 1–2: chỉ chơi với máy ở mức dễ, tự đặt luật "Hậu chỉ ra sau khi đã ra đủ Mã và Tượng".
- Ngày 3–4: làm bài tập chiếu hết một nước trên trang bài tập. Rất nhiều bài kết thúc bằng Hậu, giúp mắt quen tầm với của Hậu theo đường chéo.
- Ngày 5: tập tàn cuộc Hậu và Vua chống Vua cho tới khi chiếu hết được trong khoảng mười nước mà không gây pat.
- Ngày 6–7: chơi ván có đồng hồ, sau mỗi ván xem lại xem Hậu có lúc nào bị đuổi vô ích không.
Một lời khuyên về cảm giác
Người chơi cờ tướng thường thận trọng với Xe vì biết một Xe đổi sai là thua. Sự thận trọng đó rất có ích với Hậu. Chỉ cần chỉnh thêm hai điều: Hậu đi được chéo nên bị đánh từ nhiều hướng hơn Xe, và Hậu đắt hơn mọi quân nên đổi Hậu lấy Xe là lỗ. Giữ hai điều đó trong đầu thì Hậu từ một quân lạ sẽ trở thành quân bạn dựa vào nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hậu có giống quân nào trong cờ tướng không?
Không có quân tương đương. Gần nhất là tưởng tượng một Xe được đi thêm cả bốn hướng chéo không giới hạn.
Tốt phong cấp thành Hậu có giống Tốt qua sông trong cờ tướng không?
Không. Tốt cờ tướng qua sông chỉ được thêm quyền đi ngang, còn Tốt cờ vua tới hàng cuối được đổi thành Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã, thường là Hậu.
Có nên đổi Hậu sớm để ván cờ đơn giản hơn không?
Người mới đổi Hậu khi thấy đối phương tấn công nguy hiểm là lựa chọn hợp lý. Nhưng đổi chỉ vì sợ Hậu thì sẽ bỏ lỡ việc học cách dùng quân mạnh nhất.
Vì sao máy hay ra Hậu sớm mà vẫn không sao?
Máy tính rất chính xác nên biết lúc nào Hậu ra sớm không bị đuổi có lợi. Người mới nên theo nguyên tắc chung: ra quân nhẹ trước, Hậu sau.
Mất Hậu sớm thì nên đầu hàng không?
Khi mới học, nên chơi tiếp để luyện cách chống đỡ. Trong ván giữa hai người mới, vẫn có không ít ván lật lại sau khi mất Hậu.
