Nhắm mắt nghĩ tới cờ tướng, người Việt thường hình dung những quân tròn dẹt, viết chữ Hán đỏ và đen, đặt trên tấm bàn giấy hoặc tấm gỗ kẻ ô. Nghĩ tới cờ vua, người ta thấy những quân có hình dáng: Vua đội mũ có dấu thập, Hậu đội vương miện, Mã hình đầu ngựa. Hai kiểu hình thức ấy nói lên nhiều điều về cách hai môn cờ đi qua lịch sử.
Quân cờ tướng: tròn, dẹt và viết chữ
Quân cờ tướng quen thuộc là những đĩa tròn dẹt, mặt trên khắc hoặc in chữ. Mỗi loại quân có chữ riêng, và hai bên dùng chữ khác nhau cho cùng một loại quân:
| Quân | Bên Đỏ | Bên Đen |
|---|---|---|
| Tướng | 帥 | 將 |
| Sĩ | 仕 | 士 |
| Tượng | 相 | 象 |
| Mã | 傌 | 馬 |
| Xe | 俥 | 車 |
| Pháo | 炮 | 砲 |
| Tốt | 兵 | 卒 |
Một số bộ cờ dùng cùng chữ cho hai bên và chỉ phân biệt bằng màu. Người chơi Việt Nam gọi tên quân theo âm Hán Việt hoặc theo cách gọi dân gian: Tướng, Sĩ, Tượng, Mã, Xe, Pháo, Tốt (hay "chốt").
Hình thức đĩa tròn có vài ưu điểm thực tế: dễ làm, dễ xếp chồng, khó đổ khi đặt trên bàn. Với người mới, cái khó là phải nhớ chữ, hoặc nhớ vị trí ban đầu của từng quân.
Bàn cờ tướng: giấy, gỗ và vỉa hè
Bàn cờ tướng truyền thống là một tấm kẻ chín đường dọc, mười đường ngang, có sông ở giữa và hai cung kẻ chéo. Ở Việt Nam, bàn cờ có thể là:
- tấm giấy hoặc tấm nhựa gập lại, bán ở hàng tạp hoá,
- tấm gỗ kẻ sẵn ở quán nước, câu lạc bộ,
- bàn cờ lớn vẽ trên sân đình, sân trường để chơi cờ người.
Bàn cờ vỉa hè cũ kỹ, quân sứt mẻ là hình ảnh gắn với văn hoá cờ tướng đường phố. Xem thêm quán cờ vỉa hè và cờ người.
Quân cờ vua: từ nhiều kiểu tới một kiểu chuẩn
Quân cờ vua trong lịch sử có rất nhiều kiểu dáng khác nhau tuỳ vùng và thời kỳ: từ những quân trừu tượng đơn giản tới những bộ quân chạm khắc cầu kỳ. Việc có quá nhiều kiểu gây khó cho người chơi ở những nơi khác nhau khi gặp nhau thi đấu.
Vào khoảng giữa thế kỷ XIX, một kiểu quân được giới thiệu ở Anh và dần trở thành kiểu chuẩn cho thi đấu, thường được gọi là kiểu Staunton. Đặc điểm của kiểu này là mỗi quân dễ nhận ra ngay: Vua cao nhất có dấu thập, Hậu có vương miện, Tượng có rãnh chéo ở đỉnh, Mã hình đầu ngựa, Xe hình tháp. Đến nay, gần như mọi giải cờ vua đều dùng quân theo kiểu này.
Bàn cờ vua tô hai màu xen kẽ cũng không phải có từ đầu. Nhiều tài liệu cho rằng những bàn cờ cổ nhất không tô màu, và việc tô xen kẽ xuất hiện ở châu Âu thời trung đại, giúp người chơi nhìn đường chéo của Tượng dễ hơn.
Đồng hồ thi đấu
Trong thời gian dài, cờ được chơi không giới hạn thời gian, và có những ván kéo dài rất lâu. Khi thi đấu trở nên phổ biến, người ta cần cách giới hạn thời gian công bằng cho cả hai bên. Đồng hồ cờ ra đời: hai mặt đồng hồ, mỗi bên một mặt, bấm nút sau mỗi nước để dừng đồng hồ mình và chạy đồng hồ đối phương.
Ngày nay, đồng hồ điện tử cho phép cộng thêm thời gian sau mỗi nước, giúp giảm những ván thua vì hết giờ ở thế cờ đơn giản. Cả cờ vua lẫn cờ tướng đều dùng đồng hồ trong thi đấu. Xem quản lý thời gian khi đánh cờ.
Ghi nước: hai cách nhìn bàn cờ
Cách ghi nước của hai môn phản ánh cách hai môn "nhìn" bàn cờ:
- Cờ vua hiện nay dùng ký hiệu đại số: mỗi ô có tên theo cột (a–h) và hàng (1–8), ví dụ e4, Nf3. Trước đây từng phổ biến kiểu ký hiệu mô tả theo tên quân, rồi dần được thay bằng ký hiệu đại số.
- Cờ tướng kiểu Việt Nam ghi theo cột tính từ tay phải của người cầm quân, cùng hướng đi: tấn (tiến), thoái (lùi), bình (đi ngang). Ví dụ "Pháo 2 bình 5" viết gọn là P2-5.
Cách ghi cờ tướng nói theo góc nhìn của từng người chơi, còn cách ghi cờ vua dùng toạ độ chung cho cả bàn. Trên trang, cờ tướng tiếng Việt dùng kiểu ghi Việt, còn bản tiếng Anh dùng ký hiệu quốc tế tương ứng.
Bàn cờ trên màn hình
Chơi cờ trên máy tính và điện thoại đã thay đổi thói quen của cả hai môn:
- Quân vẽ trên màn hình vẫn giữ hình thức truyền thống: quân cờ vua kiểu Staunton, quân cờ tướng tròn có chữ Hán.
- Chơi với máy bất cứ lúc nào, ở nhiều mức độ.
- Chơi với người ở xa qua mạng, mời bạn bằng đường link.
- Lưu và xem lại ván dễ dàng, không cần ghi tay.
Trên trang có bàn cờ vua và bàn cờ tướng để chơi với máy, chơi online với người thật, và tài khoản để lưu các ván đã chơi.
Giữ nét truyền thống
Dù chơi trên màn hình tiện lợi đến đâu, nhiều người vẫn thích cảm giác cầm quân gỗ, nghe tiếng quân đặt xuống bàn. Với trẻ em, bàn cờ thật giúp làm quen tốt hơn: cầm quân, xếp quân, nhìn cả bàn cờ trong một tầm mắt. Nhiều gia đình giữ một bộ cờ tướng cũ của ông bà như một món đồ kỷ niệm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quân cờ tướng hai bên viết chữ khác nhau?
Để phân biệt hai bên ngoài màu sắc, và theo truyền thống. Một số bộ cờ dùng cùng chữ và chỉ khác màu.
Kiểu quân Staunton có từ khi nào?
Kiểu quân này được giới thiệu vào khoảng giữa thế kỷ XIX ở Anh và dần trở thành chuẩn thi đấu.
Bàn cờ vua có luôn tô hai màu không?
Không. Nhiều tài liệu cho rằng bàn cờ cổ không tô màu; việc tô xen kẽ xuất hiện sau.
Cờ tướng có đồng hồ thi đấu không?
Có. Giải cờ tướng hiện nay cũng dùng đồng hồ, tương tự cờ vua.
Ghi nước cờ tướng kiểu Việt và kiểu quốc tế khác nhau thế nào?
Ý tưởng giống nhau: tên quân, cột xuất phát, hướng đi và điểm đến hoặc số bước. Khác nhau ở chữ viết tắt tên quân và ký hiệu hướng đi.
Có nên mua bàn cờ gỗ cho trẻ không?
Bàn cờ gỗ bền và cầm thích tay, nhưng bàn cờ nhựa hay giấy cũng đủ để bắt đầu. Quan trọng là quân dễ nhận ra và trẻ thích chơi.
