Người biết cả cờ vua lẫn cờ tướng thường thấy hai trò giống nhau ở nhiều điểm: cùng có Tướng hay Vua, cùng có Xe, Mã, Tượng, Tốt. Nhưng chính sự giống nhau này gây ra nhiều nhầm lẫn: quân trùng tên nhưng đi khác nhau, và thói quen từ trò này có thể dẫn tới lỗi ở trò kia.
Bài này so sánh từng cặp quân tương đương, chỉ ra chỗ giống và chỗ khác, và những bẫy thường gặp khi chuyển qua lại. Bàn cờ vua có 64 ô, quân đặt trong ô; bàn cờ tướng có 90 giao điểm, quân đặt trên giao điểm.
Bảng so sánh nhanh
| Cờ tướng | Cờ vua | Giống | Khác |
|---|---|---|---|
| Tướng | Vua | Là quân phải bảo vệ, bị chiếu bí thì thua | Tướng chỉ ở trong cung, đi thẳng một bước; Vua đi mọi hướng một bước, ra khắp bàn |
| Xe | Xe | Đi thẳng ngang dọc, bao xa cũng được | Gần như giống hệt |
| Mã | Mã | Đi hình chữ nhật (chữ L) | Mã cờ tướng bị cản chân |
| Tượng | Tượng | Đi chéo | Tượng cờ tướng đi đúng hai điểm chéo, không qua sông, bị cản mắt |
| Tốt | Tốt | Tiến về phía trước | Tốt cờ tướng ăn thẳng, qua sông thì đi ngang, không phong cấp |
| Sĩ | Hậu | Đứng cạnh Tướng/Vua | Sĩ yếu, chỉ đi chéo một bước trong cung; Hậu mạnh nhất bàn |
| Pháo | (không có) | Pháo đi như Xe, ăn phải nhảy qua đúng một quân |
Tướng và Vua
Giống: cả hai là quân mà mất là thua. Chiếu bí Tướng hay Vua là mục tiêu của ván.
Khác:
- Tướng chỉ đi thẳng một bước, và không ra khỏi cung (khu vực chín điểm).
- Vua đi mọi hướng một bước, kể cả chéo, và đi được khắp bàn.
- Cờ tướng có luật Tướng đối mặt: hai Tướng không được đứng cùng cột mà không có quân ở giữa. Cờ vua không có luật này, nhưng hai Vua cũng không được đứng cạnh nhau.
- Trong cờ vua, hết nước mà không bị chiếu là hoà. Trong cờ tướng, hết nước là thua.
Bẫy khi chuyển: người chơi cờ vua quen đưa Vua ra hỗ trợ ở tàn cuộc, nhưng Tướng không ra khỏi cung được. Ngược lại, người chơi cờ tướng quen giữ Vua trong một góc, trong khi Vua cờ vua cần hoạt động trong tàn cuộc. Xem Tướng đối mặt.
Xe và Xe
Đây là cặp giống nhau nhất. Cả hai đi thẳng ngang hoặc dọc, bao xa cũng được, không nhảy qua quân khác.
Khác biệt nhỏ nằm ở ngữ cảnh:
- Trong cờ tướng, Xe là quân mạnh nhất vì không có Hậu.
- Trong cờ vua, Xe đứng sau Hậu về sức mạnh.
- Cờ vua có nhập thành, một nước đặc biệt có Xe tham gia. Cờ tướng không có.
Vì vậy, người chơi cờ tướng thường đánh giá Xe rất cao và ra Xe rất sớm. Xem Xe trong cờ tướng.
Mã và Mã
Giống: cả hai đi theo hình chữ nhật, một bước thẳng rồi một bước chéo ra xa.
Khác:
- Mã cờ vua nhảy qua quân khác, không bao giờ bị chặn.
- Mã cờ tướng bị cản chân: nếu có quân đứng ngay cạnh theo hướng bước thẳng, Mã không nhảy được theo hướng đó.
Bẫy khi chuyển: người chơi cờ vua hay quên luật cản chân, tính một nước Mã rồi mới phát hiện không đi được. Người chơi cờ tướng lại hay nghĩ Mã cờ vua bị chặn được bằng cách đặt quân cạnh, trong khi không phải vậy. Xem Mã trong cờ tướng.
Tượng và Tượng
Giống: cả hai đi chéo.
Khác:
- Tượng cờ vua đi chéo bao xa cũng được, trên cả bàn cờ.
- Tượng cờ tướng đi chéo đúng hai điểm, không qua sông, và bị cản mắt: nếu có quân ở điểm giữa đường chéo, Tượng không đi được.
Vì vậy, Tượng cờ vua là quân tấn công quan trọng, còn Tượng cờ tướng chủ yếu là quân phòng thủ, bảo vệ Tướng. Hai quân gần như khác hẳn về vai trò dù cùng tên.
Tốt và Tốt
Giống: cả hai tiến về phía trước từng bước, không lùi.
Khác:
| Tốt cờ tướng | Tốt cờ vua | |
|---|---|---|
| Cách ăn | Ăn thẳng trước mặt (và ngang sau khi qua sông) | Ăn chéo |
| Đi ngang | Được, sau khi qua sông | Không |
| Bước đầu | Luôn một bước | Có thể hai bước |
| Tới hàng cuối | Chỉ còn đi ngang | Phong cấp thành quân khác |
| Bắt tốt qua đường | Không có | Có |
Bẫy khi chuyển: người chơi cờ vua hay quên Tốt cờ tướng ăn thẳng, và mong Tốt được phong cấp. Người chơi cờ tướng hay quên Tốt cờ vua ăn chéo và có thể tiến hai bước.
Sĩ và Hậu
Về lịch sử, nhiều tài liệu cho rằng Hậu cờ vua và Sĩ cờ tướng đều bắt nguồn từ một quân cố vấn đứng cạnh vua trong các trò cờ cổ, vốn chỉ đi chéo một bước. Trong cờ tướng, quân này vẫn giữ sức yếu như xưa. Trong cờ vua, qua nhiều thế kỷ, nó trở thành Hậu — quân mạnh nhất bàn cờ.
Khác:
- Sĩ chỉ đi chéo một bước và không ra khỏi cung.
- Hậu đi như Xe cộng Tượng, bao xa cũng được, khắp bàn cờ.
Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai trò về sức mạnh quân.
Pháo: quân không có cặp
Cờ vua không có quân nào giống Pháo. Pháo đi như Xe khi không ăn quân, nhưng khi ăn phải nhảy qua đúng một quân (gọi là ngòi). Đây là quân độc đáo nhất của cờ tướng, và là quân người chơi cờ vua cần thời gian lâu nhất để quen. Xem Pháo trong cờ tướng.
Lời khuyên khi chơi cả hai
- Trước mỗi ván, tự nhắc mình đang chơi trò nào, nhất là khi vừa chơi trò kia xong.
- Chú ý đặc biệt tới những quân trùng tên mà đi khác: Mã, Tượng, Tốt.
- Đừng mang thói quen đánh giá quân từ trò này sang trò kia: Tượng cờ vua đáng giá hơn nhiều so với Tượng cờ tướng.
- Tận dụng điểm chung: tính toán, nhận ra đòn chiến thuật, và kiên nhẫn là những kỹ năng dùng được cho cả hai.
Nếu chuyển từ cờ vua sang, đọc chuyển từ cờ vua sang cờ tướng. Nếu chuyển ngược lại, đọc chuyển từ cờ tướng sang cờ vua.
Câu hỏi thường gặp
Quân nào giống nhau nhất giữa hai trò?
Xe. Xe cờ tướng và Xe cờ vua đi gần như giống hệt nhau.
Mã cờ tướng và Mã cờ vua khác gì?
Mã cờ tướng bị cản chân, Mã cờ vua thì không bao giờ bị chặn.
Vì sao Tượng cờ tướng yếu hơn Tượng cờ vua?
Tượng cờ tướng chỉ đi đúng hai điểm chéo, không qua sông, và bị cản mắt. Tượng cờ vua đi chéo bao xa cũng được trên cả bàn.
Cờ vua có quân nào giống Pháo không?
Không. Pháo là quân riêng của cờ tướng.
Sĩ có liên quan tới Hậu không?
Nhiều tài liệu lịch sử cho rằng hai quân có chung nguồn gốc từ một quân cố vấn trong các trò cờ cổ, nhưng ngày nay sức mạnh khác hẳn nhau.
