Ở Việt Nam, rất nhiều người lớn lên với cờ tướng: bàn cờ vỉa hè, những ván với ông bà, bố mẹ. Khi con cái học cờ vua ở trường, hoặc khi tò mò về môn cờ phổ biến nhất thế giới, nhiều người chơi cờ tướng muốn thử sức với cờ vua. Tin tốt: bạn đã có sẵn một nửa hành trang.
Nhưng cờ vua có những luật và nhịp điệu khác hẳn. Bài này dành cho người chơi cờ tướng: những gì mang theo được, những thói quen phải bỏ, và một kế hoạch bốn tuần. Nếu bạn đi theo chiều ngược lại, xem bài chuyển từ cờ vua sang cờ tướng.
Những gì mang theo được
Tính toán và nhìn đòn. Bắt đôi bằng Mã, ghim, chiếu kép — người chơi cờ tướng đã quen tất cả. Mã cờ vua thậm chí còn dễ dùng hơn vì không bị cản chân.
Tư duy "chiếu bí bằng phối hợp". Trong cờ tướng, hầu như không quân nào chiếu bí một mình; luôn cần hai ba quân phối hợp. Tư duy này rất có ích trong cờ vua.
Kiên nhẫn trong tàn cuộc. Người chơi cờ tướng quen những tàn cuộc dài, dồn Tướng đối phương từng bước. Kỹ năng này dùng được ngay.
Thói quen giữ quân phòng thủ quanh Vua. Trong cờ tướng, bạn luôn giữ Sĩ Tượng. Trong cờ vua, bạn sẽ giữ Tốt che Vua sau khi nhập thành — cùng một tinh thần.
Sáu thói quen phải bỏ
1. Coi Tượng là quân phòng thủ
Tượng cờ vua đi chéo khắp bàn cờ — cờ vua không có sông — và là quân tấn công quan trọng. Đừng giữ Tượng ở nhà như Tượng cờ tướng. Ra Tượng sớm lên những đường chéo dài.
2. Quên có Hậu
Cờ vua có Hậu — quân mạnh nhất, đi như Xe cộng Tượng. Người chơi cờ tướng thường dùng Hậu chưa hết sức, hoặc ngược lại, đưa Hậu ra quá sớm vì quen Xe ra nhanh. Nguyên tắc cờ vua: ra Mã, Tượng trước, Hậu sau.
3. Nghĩ hết nước đi là thắng
Trong cờ tướng, bên hết nước đi là thua. Trong cờ vua, nếu bên tới lượt không có nước hợp lệ mà không bị chiếu, đó là hoà pat. Người chơi cờ tướng hay "dồn cho hết nước" và vô tình để hoà một thế đang thắng lớn. Xem bảng so sánh luật trong bài cờ tướng khác cờ vua.
4. Không nghĩ tới phong cấp
Tốt cờ vua đi tới hàng cuối thì phong cấp — thường thành Hậu. Đây là mục tiêu chính của rất nhiều tàn cuộc cờ vua. Người chơi cờ tướng quen "Tốt xuống đáy là hết giá" nên hay đánh giá thấp Tốt cờ vua.
5. Để Vua ở giữa
Cờ tướng không có nhập thành, Tướng luôn ở trong cung giữa. Trong cờ vua, Vua ở giữa trong khai cuộc và trung cuộc rất nguy hiểm vì các cột giữa sớm mở. Học nhập thành và làm sớm.
6. Tìm "ngòi" cho quân
Không có Pháo trong cờ vua. Không quân nào cần ngòi. Nhưng cũng không quân nào ăn được qua quân khác, trừ Mã nhảy. Nhìn bàn cờ theo đường thẳng và đường chéo đơn giản hơn.
Luật mới cần học
- Nhập thành: Vua và Xe cùng di chuyển trong một nước.
- Bắt Tốt qua đường: luật đặc biệt của Tốt.
- Phong cấp: Tốt tới hàng cuối thành quân khác.
- Tốt đi hai ô ở nước đầu tiên.
- Hoà pat và các trường hợp hoà khác.
Không có luật Tướng đối mặt; hai Vua chỉ cần không đứng cạnh nhau. Không có sông, không có cung.
Kế hoạch bốn tuần
Tuần 1 — Luật và quân mới. Nắm cách đi của Tượng, Hậu, Tốt cờ vua, và các luật đặc biệt. Chơi vài ván chậm với máy ở mức thấp nhất để quen luật.
Tuần 2 — Khai cuộc theo nguyên tắc. Chiếm trung tâm, ra Mã và Tượng, nhập thành sớm, không ra Hậu quá sớm. Một khai cuộc đơn giản là đủ.
Tuần 3 — Chiếu hết cơ bản và hoà pat. Chiếu hết bằng Hậu và Vua, bằng Xe và Vua, và tập để không vô tình hoà pat.
Tuần 4 — Tàn cuộc Tốt. Học quy tắc ô vuông và thế đối Vua — nơi phong cấp quyết định thắng thua.
Trong cả bốn tuần, bạn có thể chơi với máy trên bàn cờ vua của trang: có năm mức độ và phần xem lại chỉ ra nước sai lớn nhất sau mỗi ván.
Giá trị quân: đổi lại cách tính
Người chơi cờ tướng quen tính Xe khoảng 9 Tốt, Pháo và Mã khoảng 4. Trong cờ vua, bảng điểm khác hẳn: Tốt 1, Mã 3, Tượng 3, Xe 5, Hậu 9. Hai điểm dễ nhầm nhất:
- Tượng cờ vua ngang giá Mã, không phải quân phòng thủ rẻ tiền như Tượng cờ tướng.
- Xe cờ vua chỉ khoảng nửa Hậu, vì có Hậu mạnh hơn nhiều. Đổi Hậu lấy một Xe là lỗ lớn.
Khi tính đổi quân, hãy dùng bảng điểm của cờ vua, đừng mang con số của cờ tướng sang.
Những dấu hiệu bạn vẫn đang chơi kiểu cờ tướng
- Tượng của bạn ở nhà cả ván.
- Vua của bạn chưa nhập thành ở nước thứ mười lăm.
- Bạn dồn Vua đối phương vào góc bằng Hậu rồi... hoà pat.
- Bạn không để ý Tốt đối phương sắp phong cấp.
- Bạn ra Hậu ngay từ nước thứ hai.
Mỗi dấu hiệu là một thói quen cần sửa.
Câu hỏi thường gặp
Người chơi cờ tướng giỏi có chơi cờ vua giỏi ngay không?
Thường tiến bộ nhanh hơn người mới hoàn toàn, nhờ tư duy chiến thuật và tính toán. Nhưng cần học luật mới và bỏ vài phản xạ.
Quân nào khó quen nhất?
Hậu và Tượng, vì cả hai mạnh hơn nhiều so với quân tương ứng trong cờ tướng. Phong cấp Tốt cũng là điều mới.
Hoà pat là gì?
Là khi bên tới lượt không có nước hợp lệ nào và không bị chiếu. Ván cờ hoà. Trong cờ tướng, trường hợp này là thua.
Chơi cả hai môn có làm lẫn luật không?
Có thể, nhất là Tượng và hoà pat. Chơi mỗi môn theo từng buổi riêng và để ý những điểm dễ lẫn.
Nên học cờ vua từ đâu?
Bắt đầu từ luật và nguyên tắc khai cuộc, rồi chiếu hết cơ bản. Chơi nhiều ván chậm và xem lại ván thua.
