Nếu bạn đã chơi cờ vua, bạn có sẵn một nửa hành trang để chơi cờ tướng: thói quen tính nước, nhìn đòn chiến thuật, hiểu giá trị quân, biết lập kế hoạch. Nhiều người chơi cờ vua lên trình cờ tướng nhanh hơn hẳn người mới hoàn toàn.
Nhưng nửa còn lại mới là chỗ khó. Một số phản xạ cờ vua sai hẳn trong cờ tướng, và vì đã thành phản xạ nên rất khó nhận ra. Bài này dành cho người chuyển môn: những gì mang theo được, những gì phải bỏ, và một kế hoạch bốn tuần để chơi cờ tướng đúng cách. Bảng so sánh luật đầy đủ có trong bài cờ tướng khác cờ vua; ở đây ta tập trung vào thói quen.
Những gì mang sang được
Tư duy chiến thuật. Bắt đôi, ghim, tấn công mở, loại bỏ quân phòng thủ — tất cả đều có trong cờ tướng. Mã cờ tướng bắt đôi rất giỏi; Xe và Pháo ghim quân thường xuyên. Mắt nhìn đòn từ cờ vua dùng ngay được.
Thói quen kiểm tra đe doạ. "Đối phương vừa đi nước đó để làm gì?" là câu hỏi quan trọng ở cả hai môn.
Tính toán biến. Khả năng tính vài nước liên tiếp, hình dung thế cờ trong đầu, mang sang nguyên vẹn.
Ý thức về nhịp và phát triển quân. Ra quân nhanh, không đi một quân nhiều lần trong khai cuộc, không tấn công khi chưa đủ lực — các nguyên tắc này đúng cả trong cờ tướng.
Tư duy tàn cuộc. Hiểu rằng Vua (Tướng) là quân tích cực trong tàn cuộc, rằng hơn một quân nhỏ thường là đủ thắng — những trực giác này có ích, dù chi tiết khác nhau.
Những phản xạ phải bỏ
1. "Mã nhảy đâu cũng được"
Mã cờ vua nhảy qua mọi thứ. Mã cờ tướng bị cản chân: có quân đứng ngay cạnh theo hướng bước thẳng thì Mã không nhảy được hướng đó. Người chơi cờ vua hay tính một nước Mã rồi mới phát hiện không đi được, hoặc tệ hơn, không thấy Mã đối phương đang bị cản và bỏ lỡ cơ hội.
Thói quen mới: mỗi lần tính Mã, nhìn chân Mã trước. Và nhớ rằng cản chân Mã đối phương là một cách phòng thủ.
2. "Tượng là quân tấn công"
Tượng cờ vua quét chéo cả bàn. Tượng cờ tướng chỉ đi chéo hai điểm, không qua sông, và bị chặn khi mắt Tượng có quân. Nó là quân phòng thủ thuần tuý. Nếu bạn hay đưa Tượng đi tìm việc như trong cờ vua, bạn sẽ thấy nó chẳng làm được gì mà cung Tướng lại hở.
Thói quen mới: coi Tượng và Sĩ là "hàng rào" của Tướng. Giữ chúng, đừng tìm cách dùng chúng tấn công.
3. "Hết nước đi là hoà"
Trong cờ vua, không còn nước hợp lệ mà không bị chiếu là pat — hoà. Trong cờ tướng, bên hết nước đi là thua. Người chơi cờ vua quen tìm cách "gỡ hoà bằng pat" khi đang thua sẽ thấy cách đó không còn. Ngược lại, khi đang thắng, bạn không cần sợ vô tình làm đối phương hết nước.
4. "Tốt xuống cuối bàn thì phong cấp"
Tốt cờ tướng không phong cấp. Tốt xuống hàng cuối chỉ còn đi ngang, và thường yếu đi. Trong cờ tướng, Tốt mạnh nhất khi vừa qua sông và còn ở hàng cao, gần cung đối phương, chứ không phải khi xuống đáy.
Thói quen mới: đừng vội đẩy Tốt xuống tận cùng. Tốt đứng sát cung đối phương khoá điểm và làm ngòi có giá trị hơn.
5. "Vua trốn vào góc sau khi nhập thành"
Cờ tướng không có nhập thành. Tướng ở trong cung, được Sĩ Tượng bao quanh, và không ra ngoài được. An toàn của Tướng đến từ giữ đủ Sĩ Tượng và chắn cột giữa, không phải từ việc chạy sang cánh.
6. "Hậu lo hết"
Không có Hậu. Quân mạnh nhất là Xe, và Xe cần phối hợp với Pháo hoặc Mã mới chiếu bí được trong hầu hết các thế. Người chơi cờ vua quen dựa vào Hậu để tấn công một mình sẽ phải học phối hợp nhiều hơn.
Quân lạ nhất: Pháo
Pháo không có tương đương trong cờ vua. Đi như Xe nhưng ăn quân phải nhảy qua đúng một quân. Đây là quân người chơi cờ vua mất nhiều thời gian nhất để quen.
Vài điều giúp làm quen nhanh:
- Pháo mạnh khi bàn còn nhiều quân vì dễ tìm ngòi, yếu dần khi bàn trống.
- Chính quân của bạn có thể là ngòi cho Pháo đối phương. Đây là kiểu đòn người chơi cờ vua hay không nhìn thấy: bạn đưa một quân vào giữa Pháo đối phương và một quân khác của mình, và vô tình tạo ngòi.
- Pháo đầu — Pháo ở cột giữa nhắm Tốt đầu và cung Tướng — là khai cuộc phổ biến nhất. Đọc bài Pháo đầu và bình phong Mã để có ngay một hệ khai cuộc cho cả hai màu.
Luật "vô hình": Tướng đối mặt
Hai Tướng không được đứng cùng cột mà không có quân chắn giữa. Trong cờ vua, không có luật nào tương tự. Luật này vừa là bẫy (quân chắn duy nhất bị ghim), vừa là vũ khí (Tướng khoá một cột trong tàn cuộc). Đọc kỹ bài luật Tướng đối mặt.
Kế hoạch bốn tuần cho người chuyển môn
Tuần 1 — Luật và quân lạ. Nắm vững cách đi của Mã (cản chân), Tượng (mắt Tượng, không qua sông), Sĩ, Pháo và luật Tướng đối mặt. Chơi vài ván chậm, không tính thắng thua, chỉ để không đi sai luật.
Tuần 2 — Một hệ khai cuộc. Học Pháo đầu khi cầm Đỏ và bình phong Mã khi cầm Đen. Chỉ hai thế này là đủ cho giai đoạn đầu. Mục tiêu: ra Xe trong sáu nước đầu.
Tuần 3 — Sát cục cơ bản. Học các mẫu chiếu bí: Mã hậu Pháo, Trùng Pháo, Xe Pháo, Bạch diện Tướng. Đây là chỗ chiến thuật cờ vua của bạn phát huy, nhưng mẫu hình hoàn toàn mới. Xem mục đòn sát cục.
Tuần 4 — Tàn cuộc và xem lại ván. Tập Xe và Tướng chiếu bí Tướng trơ, Tốt và Tướng đấu Tướng. Xem lại các ván đã chơi, tìm những lần phản xạ cờ vua khiến bạn đi sai.
Sau bốn tuần, bạn sẽ không còn chơi "cờ vua trên bàn cờ tướng" nữa.
Những dấu hiệu bạn vẫn đang chơi kiểu cờ vua
- Bạn thường bất ngờ vì Mã không nhảy được.
- Tượng của bạn hay đứng ở vị trí xa cung mà không làm gì.
- Bạn mất quân vì không thấy mình vừa tạo ngòi cho Pháo đối phương.
- Bạn cố đẩy Tốt xuống hàng cuối.
- Bạn ra Xe muộn vì quen ra Mã Tượng trước như cờ vua.
Mỗi dấu hiệu là một phản xạ cần sửa. Chọn một, sửa trong một tuần, rồi chuyển sang cái tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Người chơi cờ vua giỏi có chơi cờ tướng giỏi ngay không?
Không ngay, nhưng thường tiến bộ nhanh hơn người mới hoàn toàn. Tư duy chiến thuật mang sang được; luật và mẫu hình thì phải học lại.
Quân nào khó quen nhất với người chơi cờ vua?
Pháo, vì không có tương đương. Tiếp theo là Mã, vì luật cản chân khác hẳn Mã cờ vua.
Chơi cả hai môn có làm lẫn luật không?
Có thể trong thời gian đầu. Cách tránh là chơi mỗi môn trong một khoảng thời gian riêng, và để ý các điểm dễ lẫn: pat và hết nước, phong cấp, Mã cản chân.
Nên học cờ tướng từ sách cờ vua được không?
Các nguyên tắc chung như tính toán, kế hoạch, tâm lý thi đấu thì dùng được. Còn khai cuộc, sát cục, tàn cuộc thì cần tài liệu cờ tướng riêng.
Cờ tướng có dễ hơn cờ vua không?
Mỗi môn khó theo cách riêng. Cờ tướng có bàn rộng hơn, Pháo và luật Tướng đối mặt tạo nhiều đòn bất ngờ; cờ vua có Hậu mạnh và nhiều lý thuyết khai cuộc. Không môn nào dễ hơn hẳn.
