Hỏi người chơi giỏi ở cả cờ vua lẫn cờ tướng "khác biệt lớn nhất giữa bạn và người mới là gì", câu trả lời hay gặp là: tính toán. Không phải thuộc nhiều khai cuộc, không phải biết nhiều thế cờ, mà là khả năng nhìn trước "mình đi thế này, đối phương đáp thế kia, rồi mình đi tiếp thế nào".
Tin tốt: tính toán là kỹ năng gần như không phụ thuộc luật. Luyện ở môn nào cũng dùng được ở môn kia. Bài này đi qua cách tính toán có hệ thống, áp dụng cho cả hai môn.
Bước 1: Chọn nước ứng viên
Người mới thường nhìn thấy một nước hay và đi ngay. Người chơi giỏi dừng lại, liệt kê hai tới bốn nước đáng xem xét, rồi mới tính từng nước. Những nước đó gọi là nước ứng viên.
Cách tìm nước ứng viên nhanh nhất, dùng cho cả hai môn, là xét theo thứ tự:
- Chiếu: mọi nước chiếu, kể cả nước trông vô lý.
- Ăn: mọi nước ăn quân.
- Doạ: những nước tạo ra đe doạ mới, như doạ ăn quân lớn, doạ chiếu hết.
Lý do xét theo thứ tự này: chiếu hạn chế lựa chọn của đối phương nhiều nhất, nên tính dễ nhất; ăn quân thay đổi cán cân rõ ràng; doạ thì cho đối phương nhiều lựa chọn hơn.
Người chơi cờ tướng có thói quen tương tự: trước mỗi nước, xem Xe, Pháo, Mã của mình có nước chiếu nào không. Trong cờ tướng, Tướng bị nhốt trong cung nên chiếu càng quan trọng.
Bước 2: Tính từng nhánh đến chỗ "yên"
Với mỗi nước ứng viên, tính tiếp nước đáp mạnh nhất của đối phương, không phải nước đáp bạn mong đối phương đi. Tiếp tục cho tới khi thế cờ yên: không còn chiếu, không còn quân đang bị ăn, không còn đe doạ lớn.
Sai lầm phổ biến ở cả hai môn: dừng tính khi thấy mình ăn được quân, mà không tính nước đáp tiếp theo. Một quân ăn được ở nước thứ hai có thể bị lấy lại cùng một quân khác ở nước thứ ba.
Bước 3: Đánh giá thế cờ cuối nhánh
Khi đã tới chỗ yên, hỏi:
- Vật chất bên nào hơn?
- Vua hoặc Tướng bên nào an toàn hơn?
- Quân bên nào hoạt động hơn?
Rồi so sánh các nhánh với nhau và chọn nhánh tốt nhất. Không cần con số chính xác, chỉ cần biết nhánh nào "tốt hơn rõ", nhánh nào "không rõ".
Giữ hình ảnh bàn cờ trong đầu
Khó khăn lớn nhất khi tính toán là quân đã đi trong tưởng tượng thì mắt vẫn thấy nó ở chỗ cũ. Hai lỗi hay gặp:
- Quân "ma": tưởng một quân vẫn bảo vệ một điểm, trong khi ở nước thứ hai của biến tính, quân đó đã rời đi.
- Đường "ma": quên rằng quân vừa đi đã mở hoặc chặn một đường.
Trong cờ tướng có thêm lỗi riêng: quên rằng quân vừa đi đã trở thành ngòi cho Pháo, hoặc đã cản chân Mã. Trong cờ vua là quên Tốt vừa đi hai ô đã mở đường chéo cho Tượng.
Cách luyện: tính một biến ngắn trong đầu, rồi mới đi thử trên bàn để so. Làm đều đặn, khả năng hình dung sẽ tăng dần.
Biết lúc nào dừng tính
Tính toán tốn thời gian. Có ba tình huống nên tính sâu:
- Có chiếu, có ăn quân lớn, có thí quân.
- Thế cờ căng, một nước sai là thua.
- Bạn định đi một nước không thể rút lại, như đổi quân lớn, đẩy Tốt, mở cung.
Những thế cờ yên, không ai đe doạ ai, không cần tính mười nước. Chỉ cần kiểm tra nhanh nước của mình không để hở quân nào, rồi đi theo kế hoạch.
Luyện tính toán cho cả hai môn
- Bài tập chiếu hết ngắn. Trên trang bài tập chiếu hết có các bài một và hai nước cờ vua. Giải trong đầu trước, rồi mới đi. Đừng thử bằng cách đi quân.
- Ván chậm với máy. Chơi cờ vua trên bàn cờ vua và cờ tướng trên bàn cờ tướng ở nhịp chậm, bắt buộc liệt kê nước ứng viên trước mỗi nước quan trọng.
- Xem lại ván. Tìm chỗ bạn đã không tính nước đáp mạnh nhất của đối phương.
- Luân phiên hai môn. Tính toán trong cờ tướng buộc bạn để ý Pháo và chân Mã; tính toán trong cờ vua buộc bạn để ý đường chéo dài. Luyện cả hai giúp mắt nhìn rộng hơn.
Những lỗi tính toán hay gặp
Tính biến mình muốn. Chỉ tính những nước đáp giúp mình thắng, bỏ qua nước đáp tốt nhất.
Dừng quá sớm. Thấy ăn được quân là dừng.
Tính quá lâu ở thế yên. Hết giờ vì tính những thứ không cần.
Quên nước chiếu của đối phương. Đang tính tấn công thì bị chiếu một nước và mọi thứ sụp.
Tính toán ở hai môn: khác nhau chỗ nào
| Cờ vua | Cờ tướng | |
|---|---|---|
| Nước ép buộc hay gặp | chiếu, ăn quân, doạ phong cấp | chiếu, ăn quân, chiếu qua ngòi |
| Điều dễ tính sót | đường chéo dài, bắt tốt qua đường | ngòi Pháo, chân Mã, Tướng đối mặt |
| Kết thúc biến | chiếu hết, pat, lặp thế | chiếu bí, hết nước (thua), luật cấm lặp |
Bảng trên cho thấy: quy trình tính giống nhau, nhưng danh sách thứ cần kiểm ở mỗi môn khác nhau. Người chơi cả hai môn nên có hai danh sách nhỏ trong đầu và biết mình đang dùng danh sách nào.
Câu hỏi thường gặp
Tính toán có học được không, hay là năng khiếu?
Học được. Luyện đều bằng bài tập và xem lại ván là cách hầu hết người chơi tiến bộ.
Người giỏi tính được bao nhiêu nước?
Không có con số cố định. Người giỏi tính sâu ở những biến ép buộc như chiếu liên tục, và tính rất ngắn ở thế yên.
Tính toán trong cờ tướng khó hơn cờ vua không?
Mỗi môn có cái khó riêng. Cờ tướng có Pháo và chân Mã khiến dễ tính sót; cờ vua có đường chéo dài và nhiều quân tầm xa hơn.
Có nên đếm số nước ứng viên cố định không?
Hai tới bốn nước là đủ cho người chơi phong trào. Quan trọng là luôn xét chiếu, ăn, doạ.
Làm sao bớt tính sót?
Luôn tự hỏi: "Sau nước này, đối phương có nước chiếu hay nước ăn nào?" trước khi đi.
Có nên tính toán trong đầu hay đi thử trên bàn khi chơi với máy?
Nên tính trong đầu rồi mới đi. Đi thử liên tục không rèn được khả năng hình dung.
