Có một nhận xét rất quen ở các câu lạc bộ, dù là cờ vua hay cờ tướng: người thua thường không nhớ nước sai kỹ thuật, mà nhớ cảm giác lúc đó. "Lúc ấy mình vội", "thấy thắng rồi nên lơ là", "thua ván trước nên muốn gỡ ngay". Những cảm giác đó quyết định nhiều ván cờ hơn người ta nghĩ.
Tâm lý khi đánh cờ gần như không phụ thuộc luật. Bài học ở môn này dùng ngay được ở môn kia.
Khi bị ép: giữ bình tĩnh
Bị tấn công, mất quân, đồng hồ còn ít: đây là lúc người chơi dễ đi những nước vội vàng. Vài điều giúp giữ bình tĩnh:
- Nhìn lại vật chất thật sự. Nhiều khi cảm giác "sắp thua" mạnh hơn tình hình thật. Đếm quân, xem Vua hoặc Tướng mình có thật sự bị đe doạ chiếu hết không.
- Tìm nước phòng thủ tốt nhất, không phải nước "phản đòn" mạo hiểm. Người bị ép hay muốn giải thoát bằng một đòn liều. Nhưng phòng thủ tốt thường khiến đối phương phải làm việc nhiều hơn.
- Làm khó đối phương. Thế yếu không có nghĩa là thua. Đặt ra vấn đề khiến đối phương phải tính, và chờ họ sai.
Ở cờ tướng, bên phòng thủ không có "phao cứu sinh" là chiếu dai như chiếu mãi trong cờ vua, nên càng phải phòng thủ thật.
Khi đang thắng: đừng chủ quan
Nghe lạ, nhưng rất nhiều ván thua xảy ra khi đang thắng. Nguyên nhân quen thuộc:
- Thả lỏng. Thấy hơn quân, bắt đầu đi nhanh không kiểm tra.
- Tham. Ăn thêm quân thay vì hoàn thành việc chiếu hết hoặc đổi quân về thế đơn giản.
- Quên đe doạ của đối phương. Bên thua thường chỉ còn một cơ hội, và họ dồn hết vào đó.
Cách phòng: khi đang thắng, vẫn hỏi câu cũ trước mỗi nước: "Đối phương có nước chiếu nào? Có ăn được gì không?". Riêng cờ vua, thêm câu: "Nước này có gây pat không?".
Sau một nước sai lớn
Ai cũng có lúc đi một nước sai rõ ràng: để mất Xe, để mất Hậu, bỏ qua chiếu hết. Phản ứng tự nhiên là bực bội, và nước tiếp theo thường cũng sai. Ở cả hai môn, cách tốt nhất:
- Dừng lại vài giây, hít thở.
- Đánh giá lại thế cờ từ đầu, như vừa mới ngồi vào bàn.
- Tìm nước tốt nhất trong thế mới, không tiếc nuối thế cũ.
Rất nhiều ván lật lại sau khi một bên mắc sai lầm lớn, vì bên được lợi chủ quan còn bên kia bình tĩnh chiến đấu tiếp.
Chuỗi thua: biết dừng
Khi chơi online, dễ rơi vào vòng lặp: thua một ván, muốn gỡ ngay, chơi vội, thua tiếp. Người chơi ở cả hai môn đều gặp chuyện này. Vài dấu hiệu nên nghỉ:
- Thua liên tiếp nhiều ván cùng một kiểu.
- Bắt đầu đi nhanh hơn bình thường.
- Cảm thấy bực bội với đối phương hoặc với chính mình.
Nghỉ một lúc, xem lại một ván thua để hiểu vì sao, rồi mới chơi tiếp. Trên trang có phần tài khoản lưu lại các ván đã chơi để xem lại khi bình tĩnh.
Không so sánh, không xếp hạng bản thân quá mức
Chơi cờ để vui và để tiến bộ. Việc liên tục so mình với người khác, hay quá bận tâm con số xếp hạng, dễ làm mất niềm vui và gây áp lực. Đặc biệt với trẻ em, nên khuyến khích tiến bộ của chính các em thay vì so với bạn bè.
Tâm lý trong ván cờ với người quen
Ván cờ giữa bạn bè, người trong gia đình có những áp lực riêng: ngại thắng người lớn tuổi, sợ thua con cháu, trêu chọc nhau. Ở những ván như vậy, nhớ rằng bàn cờ là chỗ để mọi người ngồi lại với nhau. Chơi hết sức, thắng khiêm tốn, thua vui vẻ.
Luyện tâm lý thế nào
- Chơi ván có đồng hồ thường xuyên để quen áp lực thời gian.
- Sau mỗi ván thua, ghi một câu về cảm giác lúc mắc sai lầm: vội, chủ quan, hay mệt?
- Đặt giới hạn số ván mỗi buổi chơi online.
- Đọc thêm học từ ván thua để biến những ván thua thành bài học.
Những lỗi tâm lý hay gặp
Đi vội sau khi đối phương đi nhanh. Bị cuốn theo nhịp của đối phương.
Sợ đối thủ "mạnh". Đi rụt rè, bỏ qua những nước tốt.
Coi thường đối thủ "yếu". Đi ẩu và thua.
Chơi khi mệt. Nhiều sai lầm đơn giản xảy ra vào cuối ngày.
Thói quen trước ván
Tâm lý tốt bắt đầu từ trước khi đi nước đầu tiên. Một vài thói quen đơn giản người chơi ở cả hai môn hay dùng:
- Ngồi xuống, nhìn bàn cờ vài giây trước khi bắt đầu, thay vì đi ngay nước đầu.
- Nhắc mình một điều cần chú ý trong ván này, ví dụ "kiểm tra chiếu trước khi ăn quân" hoặc "để ý Pháo đối phương".
- Chấp nhận trước rằng có thể thua. Người sợ thua thường đi rụt rè; người chấp nhận kết quả thì đi thoải mái và chính xác hơn.
Những thói quen này nghe đơn giản, nhưng chúng giúp chuyển đầu óc từ việc khác sang ván cờ, và giảm những sai lầm ở mười nước đầu, đoạn mà nhiều người vẫn còn "chưa vào trận".
Câu hỏi thường gặp
Tâm lý có quan trọng bằng kỹ thuật không?
Ở người chơi phong trào, tâm lý quyết định rất nhiều ván. Kỹ thuật tốt mà hay vội vẫn thua nhiều.
Đang thua có nên đầu hàng sớm không?
Khi mới học, nên chơi tiếp để luyện phòng thủ. Khi đã rõ thua và đối phương đủ kỹ năng kết thúc, đầu hàng là lịch sự.
Làm sao bớt run khi đánh giải lần đầu?
Chơi nhiều ván có đồng hồ trước giải, chuẩn bị khai cuộc quen thuộc, và nhớ rằng ai đi giải lần đầu cũng run.
Chơi online có khác chơi trực tiếp về tâm lý không?
Có. Online dễ chơi liên tục nhiều ván và dễ rơi vào chuỗi thua. Trực tiếp thì áp lực từ người ngồi đối diện lớn hơn.
Có nên chơi khi đang bực không?
Không nên. Nghỉ một lúc thường tốt hơn cho cả kết quả lẫn niềm vui chơi cờ.
Có nên nói chuyện với đối thủ khi đang chơi không?
Trong ván thân mật thì tuỳ, nhưng trong giải đấu nên giữ im lặng. Trên trang không có chat, chỉ có nước cờ.
Vì sao hay thua khi đang thắng lớn?
Vì thả lỏng. Khi hơn nhiều quân, người chơi hay ngừng kiểm tra đe doạ của đối phương. Giữ thói quen kiểm tra ở mọi nước là cách phòng tốt nhất.
