Người mới thường tưởng cờ là chuỗi đòn chiến thuật liên tục. Thực ra, ở cả cờ vua lẫn cờ tướng, phần lớn nước đi trong một ván không có đòn nào. Không có chiếu, không có ăn quân, không có bắt đôi. Những lúc đó, câu hỏi không phải "đòn nào?" mà là "mình nên làm gì tiếp theo?". Câu trả lời chính là kế hoạch.
Tin tốt: cách lập kế hoạch ở hai môn giống nhau nhiều hơn người ta nghĩ.
Kế hoạch bắt đầu từ đánh giá
Trước khi quyết định làm gì, cần biết thế cờ đang ra sao. Bốn câu hỏi dùng được cho cả hai môn:
- Vật chất: bên nào hơn quân?
- An toàn Vua/Tướng: bên nào dễ bị tấn công hơn?
- Hoạt động của quân: quân bên nào đứng tốt hơn, có nhiều nước đi hơn?
- Điểm yếu: bên nào có quân, Tốt hay điểm dễ bị tấn công?
Trả lời xong, kế hoạch thường tự lộ ra: tấn công điểm yếu của đối phương, hoặc sửa điểm yếu của mình.
Tìm điểm yếu của đối phương
Trong cờ vua
- Tốt yếu: Tốt cô lập, Tốt chồng, Tốt bị tụt lại không được Tốt khác bảo vệ.
- Ô yếu: ô không còn Tốt nào có thể bảo vệ, quân mình đứng vào đó rất khó bị đuổi.
- Vua chưa nhập thành hoặc Tốt trước Vua đã bị đẩy lên.
Trong cờ tướng
- Cung thiếu Sĩ Tượng: mất một Sĩ hoặc một Tượng làm cung hở.
- Quân bị kẹt: Xe chưa ra, Mã bị cản chân.
- Cột Tướng: Tướng đứng cột nào, cột đó có mở không.
Cách nghĩ chung: tấn công chỗ mà đối phương khó đưa quân tới bảo vệ.
Cải thiện quân kém nhất
Khi không thấy điểm yếu rõ ràng, có một kế hoạch đơn giản mà rất hiệu quả, dùng tốt ở cả hai môn: tìm quân kém nhất của mình và đưa nó tới chỗ tốt hơn.
- Cờ vua: Tượng bị Tốt nhà chặn đường, Mã ở mép bàn, Xe chưa có cột mở.
- Cờ tướng: Xe còn nằm ở góc, Mã bị cản chân, Pháo không có ngòi để làm việc.
Một quân kém được cải thiện làm cả thế cờ mạnh lên. Và trong lúc làm việc đó, cơ hội chiến thuật thường tự xuất hiện.
Kế hoạch phải cụ thể
"Tấn công" không phải là kế hoạch. "Đưa Xe lên cột mở, rồi đưa Mã tới gần cung để cùng Xe đánh điểm yếu cạnh Tướng" mới là kế hoạch. Một kế hoạch tốt có ba phần:
- Mục tiêu: đánh vào đâu.
- Quân tham gia: những quân nào.
- Thứ tự: quân nào đi trước.
Khác nhau giữa hai môn
| Cờ vua | Cờ tướng | |
|---|---|---|
| Mục tiêu tấn công | Vua có thể ở nhiều chỗ | Tướng luôn trong cung |
| Vai trò Tốt | trung tâm của kế hoạch, cấu trúc Tốt quyết định nhiều | ít Tốt, Tốt qua sông là vũ khí tấn công |
| Tàn cuộc | Vua tham gia, phong cấp | Tướng giữ cột, không phong cấp |
| Quân phòng thủ | tuỳ thế cờ | Sĩ Tượng luôn giữ cung |
Vì Tướng luôn ở trong cung, kế hoạch trong cờ tướng thường hướng về cung đối phương sớm hơn. Trong cờ vua, kế hoạch đa dạng hơn: có thể là tấn công Vua, có thể là giành một Tốt ở cánh rồi đổi quân về tàn cuộc.
Đổi quân: câu hỏi chung của hai môn
Một quyết định kế hoạch quan trọng ở cả hai môn là có nên đổi quân không:
- Đang hơn vật chất: đổi quân thường có lợi, vì càng ít quân thì lợi thế càng rõ.
- Đang bị tấn công: đổi quân tấn công của đối phương giúp giảm sức ép.
- Đang tấn công: tránh đổi những quân đang tham gia tấn công.
Những lỗi hay gặp
Đi không mục đích. Đẩy Tốt, đi Sĩ, chạy quân qua lại vì không biết làm gì.
Đổi kế hoạch mỗi nước. Mới đưa Xe sang cánh này, nước sau lại đưa về.
Quên phòng thủ. Mải thực hiện kế hoạch mà không để ý đe doạ của đối phương.
Kế hoạch quá xa. Lên kế hoạch mười nước trong khi thế cờ thay đổi sau hai nước.
Luyện kế hoạch
- Chơi ván chậm với máy trên bàn cờ vua hoặc bàn cờ tướng. Mỗi khi không có đòn, tự nói thành lời: "Kế hoạch của mình là…".
- Sau ván, xem lại những đoạn bạn đi không mục đích.
- Đọc thêm tính toán biến vì kế hoạch và tính toán luôn đi cùng nhau.
Một ví dụ lập kế hoạch ở mỗi môn
Cờ tướng. Giả sử sau khai cuộc, bạn thấy Xe của mình vẫn nằm ở góc, trong khi Xe đối phương đã lên hàng hai. Không có đòn nào. Đánh giá nhanh: vật chất ngang, cung hai bên còn đủ Sĩ Tượng, quân kém nhất của bạn là Xe ở góc. Kế hoạch: đưa Xe ra cột mở, rồi chiếm hàng hai của đối phương nếu được. Thứ tự: dọn đường cho Xe (có khi cần đi Mã trước), đưa Xe lên, rồi mới nghĩ tới tấn công. Trong lúc đó, luôn kiểm Pháo đối phương có ngòi nào nhắm vào cung mình không.
Cờ vua. Giả sử sau khai cuộc, đối phương có một Tốt cô lập ở d5, không có đòn nào. Kế hoạch quen thuộc: đặt quân chặn ngay trước Tốt đó, thường là Mã ở ô d4, rồi dồn thêm quân tấn công Tốt từ nhiều hướng. Tốt cô lập không có Tốt nào bảo vệ, nên đối phương phải dùng quân để giữ nó, và những quân đó trở nên thụ động.
Hai ví dụ khác nhau về chi tiết, nhưng giống nhau về cách nghĩ: đánh giá, tìm điểm yếu hoặc quân kém nhất, rồi đặt mục tiêu cụ thể với thứ tự rõ ràng.
Khi kế hoạch của đối phương nguy hiểm hơn
Đôi khi câu trả lời cho "mình nên làm gì" là: ngăn kế hoạch của đối phương trước. Trước khi thực hiện kế hoạch của mình, hỏi: "Nếu mình đi hai nước theo kế hoạch, đối phương sẽ làm gì trong hai nước đó?". Nếu đối phương có thể tấn công Vua hoặc Tướng của bạn nhanh hơn bạn tấn công họ, hãy phòng thủ trước. Người chơi phong trào ở cả hai môn hay thua vì mải làm việc của mình mà quên nhìn việc của đối phương.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần kế hoạch không?
Có. Kế hoạch đơn giản nhất là cải thiện quân kém nhất, và nó đủ cho vài chục ván đầu.
Kế hoạch dài bao nhiêu nước là vừa?
Ba tới năm nước là thực tế. Thế cờ thay đổi thì kế hoạch cũng phải thay đổi.
Kế hoạch trong cờ tướng có khác cờ vua không?
Có, vì Tướng luôn trong cung nên kế hoạch thường hướng về cung đối phương sớm hơn.
Làm sao biết quân nào là quân kém nhất?
Đếm số nước đi hợp lý của mỗi quân. Quân ít nước nhất, ít tham gia nhất thường là quân cần cải thiện.
Có nên theo kế hoạch khi thấy đòn không?
Không. Đòn chiến thuật luôn được xét trước. Kế hoạch là thứ dùng khi không có đòn.
Có nên đổi kế hoạch khi đối phương đi một nước bất ngờ không?
Nên đánh giá lại. Nếu nước đó thay đổi điểm yếu hoặc tạo đe doạ mới, kế hoạch cũ có thể không còn phù hợp.
