Ai chơi cờ cũng thua, người giỏi cũng thua. Khác biệt là người tiến bộ nhanh dùng ván thua như tài liệu học, còn người tiến bộ chậm thì quên nó đi và chơi ván tiếp theo. Cách học từ ván thua gần như giống hệt nhau ở cờ vua và cờ tướng.
Vì sao ván thua quý hơn ván thắng
Ván thắng thường có nhiều nước sai mà đối phương không trừng phạt. Ván thua thì ngược lại: có ít nhất một chỗ bạn đã sai đủ nặng để đối phương thắng được. Tìm ra chỗ đó là tìm ra điểm yếu thật của mình.
Ba bước xem lại một ván
Bước 1: Tự xem, chưa dùng máy
Ngay sau ván, khi còn nhớ mình đã nghĩ gì, tự đi lại ván và đánh dấu:
- Những nước bạn nghĩ lâu.
- Những nước bạn thấy bất an khi đi.
- Khoảnh khắc bạn cảm thấy ván cờ bắt đầu xấu đi.
Bước này quan trọng nhất và người mới hay bỏ qua. Máy cho biết nước nào sai, nhưng chỉ bạn biết vì sao bạn đi nước đó.
Bước 2: Dùng máy để kiểm
Sau khi tự xem, mới dùng máy. Trên trang, ván cờ vua với máy có phần xem lại chỉ ra những nước sai lớn nhất; nếu bạn đã đăng nhập tài khoản, các ván online và ván với máy được lưu lại để xem lại từng nước, ván cờ vua còn có phân tích bằng máy.
Khi đọc kết quả phân tích, chú ý:
- Nước sai lớn nhất, không phải mọi nước lệch một chút.
- Nước tốt hơn máy gợi ý, và tự hỏi: vì sao mình không thấy nó?
Bước 3: Rút ra một bài học
Mỗi ván, chỉ rút ra một bài học cụ thể. Ví dụ:
- "Mình không kiểm tra nước chiếu của đối phương trước khi ăn quân."
- "Mình để Xe ở góc tới nước mười lăm." (cờ tướng)
- "Mình quên nhập thành và bị tấn công ở cột e." (cờ vua)
Một bài học cụ thể dễ sửa hơn mười bài học chung chung.
Tìm khoảnh khắc quyết định
Phần lớn ván cờ không thua vì hàng chục nước sai nhỏ, mà vì một hai khoảnh khắc:
- Một nước để mất quân.
- Một nước bỏ qua đòn chiến thuật của đối phương.
- Một quyết định kế hoạch sai, như mở cung hoặc đổi quân không đúng lúc.
Khi xem lại, tìm khoảnh khắc đó trước. Những nước sai nhỏ khác để sau.
Sổ lỗi: công cụ đơn giản mà hiệu quả
Ghi mỗi bài học vào một cuốn sổ hoặc một ghi chú trên điện thoại. Sau vài tuần, đọc lại sẽ thấy những lỗi lặp lại. Đó chính là điều cần luyện.
Người chơi cả hai môn nên ghi rõ lỗi thuộc môn nào, nhưng cũng sẽ thấy nhiều lỗi xuất hiện ở cả hai: quên kiểm tra nước chiếu, đi vội khi gấp giờ, tham ăn quân.
Lỗi riêng từng môn thường gặp
Cờ vua:
- Quên nhập thành.
- Để quân đứng chéo trước Tốt đối phương.
- Gây pat ở tàn cuộc.
Cờ tướng:
- Không thấy Pháo đối phương có ngòi.
- Quên chân Mã, cả khi tấn công lẫn phòng thủ.
- Để mất Sĩ Tượng làm cung hở.
Dùng máy đúng cách
Máy tính mạnh hơn mọi người chơi, nhưng dùng máy sai cách thì không học được gì:
- Đừng mở máy ngay khi ván vừa kết thúc. Tự nghĩ trước.
- Đừng chỉ nhìn con số đánh giá. Hãy đi thử nước máy gợi ý và các nước đáp.
- Đừng tin máy mù quáng ở khai cuộc. Nước máy chọn đôi khi rất khó chơi với người.
Khi nào không cần xem lại
Không phải ván nào cũng cần xem kỹ. Ván cờ chớp chơi cho vui, ván thua vì một nước hớ rõ ràng mà bạn đã hiểu ngay: xem lướt là đủ. Dành thời gian cho những ván dài, ván quan trọng, và những ván bạn không hiểu vì sao thua.
Một ví dụ xem lại ván theo ba bước
Giả sử bạn vừa thua một ván cờ tướng. Tự xem lại, bạn nhớ mình nghĩ lâu nhất ở nước hai mươi, khi quyết định đưa Xe sang cánh trái tấn công. Bạn cũng nhớ cảm giác bất an ở nước hai mươi hai, khi Pháo đối phương về giữa bàn nhưng bạn không kịp nghĩ nó nhắm vào đâu. Bốn nước sau, bạn mất Sĩ và thua.
Khi mở máy kiểm, máy xác nhận nước hai mươi hai là nước sai lớn nhất: lẽ ra phải đưa Mã về che cung trước khi tiếp tục tấn công. Nước hai mươi, nơi bạn nghĩ lâu nhất, thật ra không tệ.
Bài học rút ra: "Khi Pháo đối phương về cột giữa, dừng kế hoạch tấn công và kiểm tra cung trước." Một câu, cụ thể, có thể áp dụng ở ván sau. Nếu là cờ vua, câu tương tự có thể là "khi Hậu đối phương sang cánh Vua, kiểm tra ô f7 và hàng cuối trước".
Ví dụ này cho thấy vì sao bước tự xem quan trọng: nếu chỉ nhìn máy, bạn sẽ biết nước hai mươi hai sai, nhưng sẽ không biết rằng mình đã cảm thấy bất an mà vẫn đi tiếp. Chính cảm giác đó mới là thứ cần sửa.
Học từ ván thua của người khác
Không phải chỉ ván của mình mới có giá trị. Xem lại ván thua của bạn bè, của người cùng câu lạc bộ, đặc biệt là những ván thua theo kiểu bạn cũng hay mắc, giúp nhận ra lỗi nhanh hơn, vì nhìn lỗi của người khác thường dễ hơn nhìn lỗi của chính mình. Khi xem ván người khác, vẫn áp dụng ba bước: tìm khoảnh khắc quyết định, hiểu vì sao người chơi đi như vậy, và rút ra một câu cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Nên xem lại ván ngay hay để sau?
Bước tự xem nên làm ngay, khi còn nhớ suy nghĩ lúc chơi. Bước dùng máy có thể để sau.
Mỗi ván nên rút ra bao nhiêu bài học?
Một bài học cụ thể là tốt nhất. Nhiều hơn thì khó nhớ.
Có nên xem lại ván thắng không?
Có, nhất là những ván thắng mà bạn thấy may mắn. Đối phương có thể đã bỏ lỡ cơ hội trừng phạt lỗi của bạn.
Trang có lưu ván cờ tướng không?
Có. Khi đăng nhập tài khoản, ván cờ tướng online và ván với máy được lưu để xem lại từng nước.
Học từ ván thua có giúp cả hai môn không?
Có. Những lỗi chung như quên kiểm tra chiếu, đi vội, tham quân xuất hiện ở cả hai môn, sửa ở môn này thì môn kia cũng tốt lên.
Có nên xem lại mọi ván cờ chớp không?
Không cần. Ván cờ chớp xem lướt là đủ, trừ khi bạn thua nhiều ván liên tiếp theo cùng một kiểu.
