Bàn cờ vua là tám hàng ô đồng đều. Bàn cờ tướng có mười hàng, và giữa hàng năm với hàng sáu có một dải trống gọi là sông, thường in chữ "Sở hà" và "Hán giới". Với người chơi cờ vua, sông trông như một chi tiết trang trí. Thật ra nó thay đổi sức mạnh của ba loại quân: Tượng, Tốt, và gián tiếp là cả cách tấn công của cả ván.
Sông không cản Xe, Mã, Pháo
Trước hết, điều dễ nhầm: sông không phải chướng ngại vật. Xe, Mã, Pháo đi qua sông bình thường như không có sông. Sông chỉ là ranh giới luật cho hai loại quân.
Tượng: không bao giờ qua sông
Tượng cờ tướng đi đúng hai điểm chéo mỗi nước, và không được qua sông. Vì vậy mỗi Tượng chỉ có bảy điểm để đứng trên nửa bàn của mình. Thêm một luật nữa: điểm nằm giữa đường chéo đó gọi là mắt Tượng, có quân đứng ở đó thì Tượng không đi được theo hướng ấy.
Người chơi cờ vua cần đổi hẳn cách nghĩ: Tượng cờ tướng không phải quân tấn công. Nó là quân giữ nhà, cùng hai Sĩ tạo thành lá chắn quanh cung. Khác hoàn toàn với Tượng cờ vua đi chéo khắp bàn.
Tốt: yếu trước sông, mạnh hơn sau sông
Tốt cờ tướng có hai giai đoạn:
- Chưa qua sông: chỉ tiến thẳng một điểm, ăn cũng chỉ ăn thẳng phía trước.
- Đã qua sông: được thêm quyền đi ngang một điểm sang trái hoặc phải. Tốt vẫn không lùi.
Ba khác biệt lớn nhất so với Tốt cờ vua:
- Ăn thẳng, không ăn chéo. Tốt cờ tướng ăn đúng hướng nó đi. Tốt cờ vua đi thẳng nhưng ăn chéo.
- Không có bước hai điểm, nên cũng không có bắt tốt qua đường.
- Không phong cấp. Tốt tới hàng cuối của đối phương vẫn là Tốt, chỉ còn đi ngang được. Người chơi cờ tướng gọi nó là "Tốt già" và coi là yếu, vì nó đã quá xa cung đối phương.
Vì sao Tốt qua sông quan trọng
Trong cờ vua, Tốt mạnh vì có thể thành Hậu. Trong cờ tướng, không có phong cấp, nên giá trị của Tốt nằm ở chỗ khác: một Tốt qua sông, tới sát cung đối phương, có thể khống chế những điểm Tướng và Sĩ cần, và phối hợp với Xe, Mã để chiếu bí.
Người chơi cờ tướng hay nói Tốt qua sông "đáng giá gấp đôi" Tốt chưa qua. Con số không chính xác, nhưng ý thì đúng: vị trí quan trọng hơn chính bản thân quân.
Ngược lại, Tốt đi quá sâu tới hàng cuối lại yếu đi. Đây là điều người chơi cờ vua rất khó quen, vì trong cờ vua Tốt càng sâu càng nguy hiểm.
Sông và kế hoạch cả ván
Vì Tượng và Sĩ không qua sông, mỗi bên chỉ có năm loại quân có thể tấn công: Xe, Mã, Pháo, Tốt và, theo nghĩa khoá cột, chính Tướng. Nửa bàn của mình luôn có ít nhất bốn quân phòng thủ không bao giờ rời đi. Điều này làm cờ tướng có nhịp khác cờ vua:
- Tấn công phải đủ quân mới phá được cung, vì Sĩ Tượng luôn ở đó.
- Bên phòng thủ ít khi bị bất ngờ như trong cờ vua, nhưng khi mất một hai quân giữ cung thì sụp rất nhanh.
Những lỗi người chơi cờ vua hay mắc
Tìm cách đưa Tượng qua sông tấn công. Không được. Tượng chỉ giữ nhà.
Để Tốt đi thẳng tới hàng cuối, mong phong cấp. Không có phong cấp. Tốt già thường là Tốt đã phí.
Quên Tốt qua sông đi ngang được. Tính rằng quân đứng cạnh Tốt đối phương là an toàn, rồi bị Tốt ăn ngang.
Tưởng sông chặn Xe hay Pháo. Không chặn. Chỉ Tượng và, về cách đi, Tốt chịu ảnh hưởng.
Luyện nhanh
- Chơi vài ván với máy trên bàn cờ tướng, mỗi ván tự đặt mục tiêu: đưa ít nhất một Tốt qua sông tới cạnh cung đối phương.
- Chú ý Tốt đối phương nào đã qua sông: nó có ba hướng đánh, không phải một.
- Đọc thêm Pháo cho người chơi cờ vua, vì Tốt qua sông và Pháo là cặp phối hợp rất hay gặp.
Một ví dụ quen thuộc: Tốt qua sông áp sát cung
Hình dung một thế trung cuộc thường gặp: Đỏ đã đưa một Tốt qua sông, tới hàng thứ ba tính từ cung Đen, đứng ngay trước điểm Tượng. Tốt đó chưa làm gì ngay, nhưng:
- nó khống chế điểm bên cạnh, nơi Mã đen muốn nhảy ra,
- nó sẵn sàng đi ngang vào cột giữa khi cần,
- và nó làm ngòi rất tốt cho Pháo đỏ đứng phía sau.
Bên Đen muốn đuổi Tốt đi thì phải dùng Xe hoặc Mã, tức là tốn một quân mạnh chỉ để đối phó một Tốt. Đó là lý do người chơi cờ tướng hay nói "một Tốt qua sông bằng nửa quân xe". Câu nói này không phải phép tính chính xác, nhưng mô tả đúng cảm giác của bên phải phòng thủ.
Người chơi cờ vua có thể liên tưởng tới Tốt tiền đồn trong cờ vua: một Tốt đứng sâu, được bảo vệ, cắm vào trận địa đối phương và làm bàn đạp cho quân khác. Khác ở chỗ Tốt cờ tướng không bao giờ thành Hậu, nên giá trị của nó hoàn toàn nằm ở vị trí.
Sông và thứ tự ra quân
Vì sông giữ Tượng lại, và Tốt cần vài nước mới qua được sông, khai cuộc cờ tướng thường xoay quanh Xe, Mã, Pháo, còn Tốt chỉ đi một hai nước để mở đường cho Mã. Người chơi cờ vua quen mở đầu bằng đẩy Tốt trung tâm nên hay đẩy Tốt cờ tướng quá nhiều ở đầu ván. Một thói quen tốt khi mới chuyển sang: trong mười nước đầu, không đẩy quá hai Tốt, trừ khi có lý do rõ ràng như mở đường cho Mã hoặc chặn Pháo đối phương.
Câu hỏi thường gặp
Sông có cản Xe, Mã, Pháo không?
Không. Sông chỉ là ranh giới luật cho Tượng và Tốt.
Tốt cờ tướng có phong cấp không?
Không. Tốt tới hàng cuối vẫn là Tốt và chỉ đi ngang được.
Tốt qua sông có lùi được không?
Không. Tốt cờ tướng không bao giờ lùi, dù đã qua sông.
Sĩ có qua sông không?
Không. Sĩ còn bị giới hạn hơn Tượng: chỉ đi trong cung.
Chữ viết trên sông có ý nghĩa gì?
"Sở hà Hán giới" nhắc tới ranh giới giữa hai nước Sở và Hán trong lịch sử Trung Hoa. Đây là cách trang trí truyền thống, không ảnh hưởng tới luật chơi.
Tốt chưa qua sông có ăn ngang được không?
Không. Tốt chỉ có thêm quyền đi và ăn ngang sau khi đã qua sông.
