Người chơi cờ vua thường tự tin nhất với Mã khi sang cờ tướng: vẫn nhảy hình chữ L, vẫn tám hướng, vẫn là quân đòn bắt đôi. Nhưng Mã cờ tướng có một luật mà Mã cờ vua không có, và luật đó đảo ngược nhiều phản xạ quen thuộc: Mã bị cản chân.
Chân Mã là gì
Hãy tách bước nhảy hình chữ L của Mã thành hai phần: một bước thẳng (dọc hoặc ngang) rồi một bước chéo ra ngoài. Điểm nằm ngay sau bước thẳng đầu tiên gọi là chân Mã.
- Nếu chân Mã trống, Mã nhảy được tới hai điểm chéo ở phía đó.
- Nếu chân Mã có quân (của bên nào cũng vậy), Mã không nhảy được về hai điểm đó.
Mỗi Mã có bốn chân: trên, dưới, trái, phải. Mỗi chân bị chặn là mất hai trong tám nước.
Người chơi cờ vua cần chú ý: trong cờ vua, quân đứng sát Mã không bao giờ ảnh hưởng tới nó. Trong cờ tướng, quân đứng sát Mã theo đường thẳng là yếu tố quan trọng nhất quyết định Mã đi đâu được.
Đếm nước Mã trong một giây
Người chơi cờ vua quen đếm "Mã ở giữa bàn có tám nước". Sang cờ tướng, thêm một bước kiểm:
- Nhìn bốn điểm sát Mã theo đường thẳng.
- Mỗi điểm có quân: gạch hai nước ở hướng đó.
- Những nước còn lại mới xét tiếp: điểm đích có quân mình không, có ra ngoài bàn không.
Sau vài chục ván, bước này tự động như người chơi cờ tướng lâu năm.
Cản chân để phòng thủ
Đây là điều thú vị nhất với người chơi cờ vua: trong cờ tướng, bạn có thể chặn một đòn của Mã mà không cần đụng tới Mã. Chỉ cần đặt một quân vào chân của nó.
- Mã đối phương chiếu Tướng? Đặt quân vào chân Mã là hết chiếu.
- Mã đối phương doạ bắt đôi? Chặn chân phía đó.
Trong cờ vua, chiếu bằng Mã không thể chặn được, chỉ có chạy Vua hoặc ăn Mã. Trong cờ tướng có thêm lựa chọn thứ ba. Người chơi cờ vua nên tập nhìn ra lựa chọn này.
Mã bắt đôi vẫn là đòn quen thuộc
Tin tốt cho người chơi cờ vua: đòn bắt đôi bằng Mã vẫn nguyên giá trị. Mục tiêu hay gặp là Tướng và Xe.
Điểm khác là trước khi ăn mừng, người chơi cờ vua phải kiểm thêm: đối phương có quân nào chặn được chân Mã không? Nếu có, đòn bắt đôi tan biến.
Mã trong cung và quanh cung
Mã tới gần cung đối phương thường bị Sĩ và Tượng cản chân rất nhiều. Đó là lý do người chơi cờ tướng hay nói Mã cần "đường" để vào. Ngược lại, khi cung đã bị phá, Sĩ Tượng không còn, Mã trở nên cực kỳ nguy hiểm vì gần như không còn gì chặn chân nó.
Người chơi cờ vua có thể liên tưởng tới việc Mã cờ vua mạnh hơn khi đối phương đã đẩy hết Tốt trước Vua: thiếu lá chắn thì quân tấn công gần tự do.
Những lỗi người chơi cờ vua hay mắc với Mã
Tính nước Mã không nhìn chân. Lên kế hoạch bắt đôi rồi phát hiện Mã không nhảy được vì chân bị chặn.
Không thấy đối phương cản chân. Tưởng chiếu bằng Mã là không đỡ được như trong cờ vua, rồi bất ngờ khi đối phương chen quân vào chân.
Để quân mình tự cản chân Mã mình. Xe, Pháo hay Tốt đứng sát Mã nhà khiến Mã mất nước. Khi ra quân, nhìn xem Mã của mình còn chân thoáng không.
Đánh giá Mã cao như trong cờ vua. Mã cờ tướng yếu hơn đáng kể ở đầu ván vì bàn đông quân. Đừng đổi Pháo lấy Mã chỉ vì quen coi trọng Mã.
Một bài tập nhỏ
Đặt một Mã ở giữa bàn cờ tướng, rải vài quân quanh nó, rồi tự đếm xem Mã có bao nhiêu nước. Sau đó đi thử trên bàn cờ tướng của trang để kiểm lại. Làm mười lần với các cách rải khác nhau là đủ để mắt quen nhìn chân Mã.
So sánh ngắn
| Mã cờ vua | Mã cờ tướng | |
|---|---|---|
| Cách nhảy | chữ L | chữ L (một thẳng, một chéo) |
| Bị cản | không bao giờ | có, khi chân Mã có quân |
| Chiếu bằng Mã | không chặn được | chặn được bằng cách cản chân |
| Giá trị | ngang Tượng | ngang Pháo, mạnh dần về cuối ván |
Chân Mã trong khai cuộc: vì sao Mã hay ra trước
Ở đầu ván cờ tướng, Mã đứng ở hàng cuối, ngay cạnh Tượng và Xe. Nếu các quân xung quanh ra trước và đứng sát Mã, chân Mã rất dễ bị chặn. Đó là một lý do người chơi cờ tướng thường ra Mã sớm, trước khi bàn cờ trở nên đông đúc quanh nó.
Một hệ quả khác: khi đối phương đi Pháo đầu, cách đáp phổ biến là ra Mã bảo vệ Tốt đầu. Mã ra ở điểm này thường có chân thoáng, sẵn sàng nhảy tiếp. Người chơi cờ vua quen câu "Mã trước Tượng" trong khai cuộc cờ vua sẽ thấy nguyên tắc tương tự: quân cần đường thì ra sớm.
Chân Mã và Pháo: cặp phối hợp nguy hiểm
Trong cờ tướng, Mã và Pháo phối hợp rất hay, và chân Mã đóng vai trò trong đó. Một Mã đứng giữa Pháo và Tướng đối phương vừa là ngòi cho Pháo, vừa có thể tự nhảy đi chiếu. Khi Mã nhảy, nó mở đường cho Pháo, và nếu có một quân khác trên đường, Pháo có ngòi mới.
Người chơi cờ vua sẽ thấy đây giống đòn chiếu mở: một quân rời đi, quân phía sau chiếu. Khác ở chỗ quân phía sau là Pháo, nên cần đúng một ngòi, không nhiều hơn.
Khi nào Mã mạnh nhất
Mã cờ tướng mạnh nhất khi:
- tàn cuộc, bàn cờ thưa, ít quân cản chân,
- cung đối phương đã mất Sĩ hoặc Tượng,
- Mã đã qua sông và đứng gần cung, được Tốt hoặc Xe hỗ trợ.
Ngược lại, Mã yếu nhất khi bị kẹt ở góc hoặc ở mép bàn, nơi hai trong bốn chân đã nằm ngoài bàn cờ.
Câu hỏi thường gặp
Quân của mình đứng ở chân Mã có cản Mã mình không?
Có. Chân Mã bị chặn bởi quân của bên nào cũng như nhau.
Quân đứng chéo sát Mã có cản không?
Không. Chỉ bốn điểm sát theo đường thẳng mới là chân Mã.
Chiếu bằng Mã có thể đỡ bằng cách chặn không?
Có. Đặt một quân vào chân Mã mà Mã đang dùng để chiếu là hết chiếu. Đây là điều không có trong cờ vua.
Mã có qua sông được không?
Được. Mã đi khắp bàn, không bị giới hạn bởi sông như Tượng.
Có mẹo nào để nhớ chân Mã?
Nghĩ Mã đi "một bước thẳng rồi một bước chéo". Bước thẳng đầu tiên phải trống thì mới đi tiếp được bước chéo.
Mã có đi lùi được không?
Được. Mã đi theo cả tám hướng, kể cả lùi, miễn là chân Mã phía đó trống.
