Rất nhiều phụ huynh kể cùng một câu chuyện: con mới biết chơi cờ thì mê lắm, ngày nào cũng rủ bố mẹ chơi. Vài tuần sau, con bắt đầu né, rồi không nhắc tới nữa. Chuyện này xảy ra ở cả cờ vua lẫn cờ tướng, và phần lớn không phải vì trẻ "không có năng khiếu", mà vì cách người lớn cùng chơi.
Bài này tập hợp những cách giữ hứng thú mà nhiều gia đình và người dạy cờ hay dùng.
Vì sao trẻ chán cờ
Trước khi tìm cách, nên hiểu lý do. Những nguyên nhân hay gặp:
- Thua liên tục. Không ai thích thua mãi, nhất là trẻ con.
- Ván quá dài. Một ván cờ đầy đủ có thể kéo dài hơn khả năng tập trung của trẻ.
- Bị sửa quá nhiều. Mỗi nước đều bị nhắc "sai rồi", trẻ mất cảm giác tự mình chơi.
- Áp lực thành tích. Bị hỏi "hôm nay thắng mấy ván", bị so với bạn.
- Thiếu người chơi cùng. Hứng thú cần có người để chơi cùng thường xuyên.
Chơi ván ngắn
Không cần lúc nào cũng chơi một ván đầy đủ. Những dạng ván ngắn giữ được niềm vui:
- Trò chơi Tốt (cờ vua): mỗi bên chỉ có Vua và Tốt, ai đưa được một Tốt tới hàng cuối trước là thắng.
- Chỉ có Xe và Tướng (cờ tướng): mỗi bên một Xe, một Tướng và vài Tốt, tập dồn Tướng đối phương.
- Thế cờ có sẵn: bố mẹ bày một thế chiếu hết một nước, trẻ tìm nước thắng.
Ván ngắn cho trẻ nhiều lần "kết thúc" trong một buổi, nhiều lần cảm thấy mình làm được.
Chấp quân thay vì nhường
Để trẻ thắng bằng cách cố tình đi sai là cách giữ hứng thú ngắn hạn, nhưng trẻ lớn lên sẽ nhận ra và mất niềm tin. Cách tốt hơn là chấp quân: người lớn chơi thiếu một vài quân ngay từ đầu.
- Cờ vua: người lớn bỏ Hậu, hoặc bỏ một Xe.
- Cờ tướng: người lớn bỏ một Xe, hoặc một Xe và một Mã.
Ván cờ trở nên cân bằng hơn, trẻ có cơ hội thắng thật, và người lớn vẫn chơi hết sức. Khi trẻ thắng dễ, giảm dần mức chấp.
Khen đúng chỗ
Lời khen cụ thể có sức mạnh hơn lời khen chung chung:
- Thay vì "Con giỏi quá", nói "Con nhìn ra Mã của bố đang không được bảo vệ, hay đấy".
- Thay vì "Thắng rồi!", nói "Con tính được hai nước trước khi chiếu, bố không thấy".
Khen vào cách nghĩ, không chỉ vào kết quả, giúp trẻ thích quá trình chơi cờ, kể cả những ván thua.
Để trẻ tự đi, tự sai
Trong ván, hạn chế nhắc từng nước. Nếu trẻ sắp mất quân, có thể hỏi một câu gợi mở: "Con chắc chứ? Nhìn lại Pháo của bố xem". Nhưng đừng quyết định thay trẻ. Sau ván, chọn một chỗ đáng học nhất để cùng xem lại, không cần nhiều hơn.
Tạo nghi thức vui quanh bàn cờ
Những gia đình giữ được thói quen chơi cờ lâu năm thường có một "nghi thức" nhỏ:
- Tối thứ Bảy chơi cờ với ông bà.
- Mỗi lần đi chơi mang theo bàn cờ nhỏ.
- Người thua dọn quân, người thắng chọn môn cho ván sau.
Nghi thức biến cờ thành một phần của sinh hoạt gia đình, không phải một "môn học".
Không chấm điểm, không xếp hạng
Với trẻ em, nên tránh biến cờ thành một bảng thành tích. Không cần đếm số ván thắng, không cần so với anh chị em hay bạn bè. Trẻ tiến bộ theo nhịp của mình; điều người lớn nên để ý là trẻ có vui và có muốn chơi tiếp không.
Đổi môn khi trẻ chán
Một lợi thế của gia đình biết cả hai môn: khi trẻ bắt đầu chán cờ vua, thử chuyển sang cờ tướng một thời gian, và ngược lại. Luật mới, quân mới mang lại cảm giác mới lạ, trong khi kỹ năng tính toán vẫn được rèn. Xem thêm bài học cả hai môn có rối không.
Dùng máy và online đúng cách
Chơi với máy ở mức dễ giúp trẻ có bạn chơi bất cứ lúc nào. Trên trang, mức dễ nhất được làm để đi lỏng tay, thỉnh thoảng sơ hở cho trẻ có cơ hội bắt lỗi, và luôn có nút thoát ván khi trẻ muốn dừng. Chơi online với người thật thì nên có người lớn bên cạnh; trên trang không có chat, chỉ có nước cờ.
Nhưng máy không thay được người. Những ván cờ hay nhất với trẻ vẫn là ván có người thân ngồi đối diện.
Mỗi độ tuổi một cách giữ lửa
- Trẻ nhỏ: câu chuyện và trò chơi quan trọng hơn luật. Quân cờ có thể là nhân vật trong một câu chuyện phiêu lưu; một ván chỉ vài phút.
- Đầu tiểu học: trẻ bắt đầu thích "thử thách". Những bài đố chiếu hết một nước, hay trò "tìm nước hay nhất" với phần thưởng là được chọn môn ván sau, rất hợp.
- Cuối tiểu học trở lên: trẻ thích được tự lập. Cho trẻ tự chọn đối thủ, tự chơi với máy, tự xem lại ván. Người lớn đóng vai bạn chơi hơn là người dạy.
Điều chung cho mọi độ tuổi là người lớn cũng vui khi chơi. Trẻ nhận ra rất nhanh khi bố mẹ ngồi vào bàn cờ chỉ vì nghĩa vụ.
Khi trẻ có bạn cùng chơi
Hứng thú với cờ tăng lên rất nhiều khi trẻ có bạn đồng trang lứa cùng chơi. Một câu lạc bộ ở trường, một người bạn hàng xóm, hay anh chị em họ gặp nhau dịp cuối tuần đều là cơ hội. Khi trẻ chơi với bạn, hãy để các con tự chơi, tự tranh luận về luật, tự giải quyết. Người lớn chỉ can thiệp khi có tranh chấp không tự giải được.
Câu hỏi thường gặp
Con chán cờ rồi, có nên ép không?
Không nên ép. Nghỉ một thời gian, rồi thử lại bằng ván ngắn hoặc đổi môn. Nhiều trẻ quay lại khi không còn áp lực.
Chấp quân có làm trẻ tự ti không?
Thường là ngược lại: trẻ có cơ hội thắng thật và thấy mình tiến bộ khi mức chấp giảm dần.
Có nên thưởng khi trẻ thắng?
Phần thưởng lớn dễ biến cờ thành chuyện thành tích. Lời khen cụ thể và thời gian chơi cùng nhau thường có giá trị hơn.
Trẻ chỉ muốn chơi với máy thì sao?
Không sao, nhưng nên xen những ván với người thân để trẻ học cách chơi với người và giữ niềm vui chung.
Bao lâu thì biết trẻ có thật sự thích cờ?
Không cần vội kết luận. Nếu trẻ tự rủ người khác chơi, tự hỏi về luật hay nước đi, đó là dấu hiệu trẻ thích.
