Nếu phải chọn một đòn chiến thuật duy nhất để dạy người mới ở cả hai môn cờ, rất nhiều người sẽ chọn bắt đôi: một quân cùng lúc tấn công hai mục tiêu. Đối phương chỉ đi được một nước, nên chỉ cứu được một trong hai.
Bài này nhìn đòn bắt đôi từ cả hai phía: nó giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu, và làm sao để mắt tự nhận ra cơ hội.
Vì sao bắt đôi hiệu quả
Bản chất của bắt đôi là đối phương thiếu một nước. Mỗi đe doạ riêng lẻ đều chống được, nhưng hai đe doạ cùng lúc thì không. Đòn càng mạnh khi:
- Một trong hai mục tiêu là Vua hoặc Tướng (chiếu), vì đối phương buộc phải xử lý chiếu trước.
- Hai mục tiêu đều đắt hơn quân đang bắt đôi.
- Hai mục tiêu không bảo vệ lẫn nhau.
Mã: quân bắt đôi kinh điển ở cả hai môn
Mã đi theo hình chữ L, nên tấn công những điểm mà các quân khác ít khi cùng lúc nhìn tới. Đó là lý do Mã là quân bắt đôi nổi tiếng nhất.
Khác biệt quan trọng: trong cờ tướng, Mã có chân. Đối phương có thể chặn đòn bắt đôi bằng cách đặt một quân vào chân Mã. Vì vậy, người chơi cờ tướng tính đòn Mã luôn kiểm thêm một bước: "Đối phương có quân nào nhảy vào chân Mã không?". Người chơi cờ vua sang cờ tướng hay quên bước này; người chơi cờ tướng sang cờ vua thì hay bỏ sót đòn Mã vì tưởng Mã bị cản.
Các quân khác cũng bắt đôi
Tốt
- Cờ vua: Tốt ăn chéo, nên một Tốt tiến lên có thể đánh hai quân đứng ở hai ô chéo phía trước. Đây là đòn rất hay gặp trong khai cuộc, khi hai quân nhẹ của đối phương đứng cạnh nhau.
- Cờ tướng: Tốt qua sông đi và ăn được sang ngang, nên có thể đánh hai quân đứng hai bên nó.
Xe và Hậu
- Cờ vua: Hậu là quân bắt đôi rất mạnh vì đi tám hướng. Một nước Hậu chiếu Vua và đánh một quân không được bảo vệ ở góc bàn kia là đòn quen thuộc.
- Cờ tướng: Xe đi thẳng dọc ngang, bắt đôi hai quân không được bảo vệ trên hai đường.
Pháo: chỉ có trong cờ tướng
Pháo bắt đôi theo kiểu riêng: nó có thể đánh hai quân qua hai ngòi khác nhau trên hai hướng. Người chơi cờ vua sang cờ tướng thường không thấy kiểu đe doạ này.
Chuẩn bị đòn bắt đôi
Hiếm khi đòn bắt đôi có sẵn. Thường phải chuẩn bị:
- Tìm hai mục tiêu yếu: quân không được bảo vệ, quân lớn, Vua hoặc Tướng.
- Tìm điểm tấn công cả hai: với Mã, là điểm cách cả hai mục tiêu một nước nhảy.
- Dọn đường tới điểm đó: đôi khi phải đổi quân, thí quân hoặc chiếu trước để đưa quân vào đúng chỗ.
Người chơi cả hai môn có một lợi thế: đã quen nhìn đòn ở hai hệ luật nên dễ nhận ra "hình dạng" của cơ hội bắt đôi.
Phòng thủ trước bắt đôi
Ở cả hai môn:
- Đừng để quân không được bảo vệ. Đa số đòn bắt đôi nhắm vào quân không có ai giữ.
- Để ý những điểm Mã đối phương có thể tới.
- Không để Vua/Tướng và quân lớn cách nhau một nước Mã.
Riêng cờ tướng: chặn chân Mã là cách phòng thủ mà cờ vua không có.
Luyện đòn bắt đôi
- Làm bài tập trên trang bài tập, nhiều bài kết thúc bằng bắt đôi hoặc chuẩn bị bằng bắt đôi.
- Chơi với máy trên bàn cờ vua và bàn cờ tướng, sau mỗi ván tìm xem có lúc nào bạn hoặc máy có cơ hội bắt đôi mà bỏ lỡ không.
- Đọc thêm tính toán biến để tính đòn bắt đôi tới nơi tới chốn.
Những lỗi hay gặp
Bắt đôi mà quân mình bị ăn ngay. Mã nhảy vào điểm bị đối phương ăn luôn, đòn mất tác dụng.
Quên đối phương có nước chiếu. Đối phương chiếu trước, sau đó cứu cả hai quân.
Quên cản chân (cờ tướng). Đối phương đặt quân vào chân Mã và đòn tan biến.
Quên Mã không bị cản (cờ vua). Người chơi cờ tướng không thấy đòn Mã nhảy qua quân.
Bắt đôi ẩn trong chuỗi nước
Nhiều đòn bắt đôi đẹp nhất không có sẵn trên bàn mà xuất hiện sau một hai nước ép buộc. Kiểu quen thuộc ở cả hai môn:
- Chiếu để đưa Vua/Tướng vào đúng chỗ. Một nước chiếu khiến Vua hoặc Tướng phải đi vào điểm cách quân lớn của nó một nước Mã.
- Thí quân để kéo mục tiêu. Thí một quân để quân lớn của đối phương phải ăn và dừng ở điểm bị bắt đôi.
- Đổi quân để dọn đường. Đổi đi quân đang canh điểm mà Mã của bạn muốn nhảy tới.
Khi tính toán, hãy hỏi: "Nếu Vua (hoặc Tướng) đối phương đứng ở điểm X, mình có bắt đôi được không? Có nước nào buộc nó tới X không?". Câu hỏi này giúp nhìn ra những đòn nhiều nước mà người mới thường bỏ lỡ.
Bắt đôi và vật chất
Không phải đòn bắt đôi nào cũng đáng thực hiện. Trước khi nhảy Mã vào điểm bắt đôi, tính:
- Sau khi ăn một trong hai mục tiêu, Mã của bạn có bị ăn lại không?
- Đối phương có nước đáp nào vừa cứu quân vừa tạo đe doạ ngược không?
- Tổng vật chất sau chuỗi đổi quân bên nào lợi?
Ở cờ tướng, thêm một câu: đối phương có thể chặn chân Mã bằng một quân mà vẫn phản công không? Ở cờ vua, thêm: đối phương có thể chiếu lại trước khi xử lý đòn bắt đôi không?
Câu hỏi thường gặp
Bắt đôi có giống nhau ở hai môn không?
Ý tưởng giống nhau: một quân đánh hai mục tiêu. Khác nhau ở cách quân đi, đặc biệt Mã có chân trong cờ tướng.
Quân nào bắt đôi giỏi nhất?
Mã, ở cả hai môn. Trong cờ vua, Hậu cũng rất mạnh.
Có thể chặn đòn bắt đôi bằng Mã trong cờ vua không?
Không thể chặn, chỉ có chạy hoặc ăn Mã. Trong cờ tướng thì chặn được bằng cách cản chân.
Bắt đôi với chiếu có gì đặc biệt?
Đối phương bắt buộc xử lý chiếu trước, nên mục tiêu thứ hai gần như chắc chắn mất.
Làm sao nhìn ra đòn bắt đôi nhanh hơn?
Luyện bài tập đều đặn và mỗi nước đều hỏi: có quân đối phương nào không được bảo vệ không?
Tốt có bắt đôi được Vua không?
Có, trong cờ vua một Tốt có thể chiếu Vua và đánh một quân khác cùng lúc. Trong cờ tướng, Tốt qua sông cũng có thể chiếu Tướng và đánh một quân bên cạnh.
