Người chơi cờ vua quen với một Vua có thể đi khắp bàn, nhập thành về góc, và trong tàn cuộc xông lên giữa bàn đánh nhau. Sang cờ tướng, Vua được gọi là Tướng (bên Đỏ viết chữ 帥, bên Đen viết 將) và bị giới hạn bởi hai luật mà cờ vua không có: cung và Tướng đối mặt. Hiểu hai luật này là hiểu một nửa cách phòng thủ và một phần lớn cách tấn công trong cờ tướng.
Cung: chín điểm Tướng không được rời
Mỗi bên có một cung là ô vuông ba điểm nhân ba điểm ở giữa hàng cuối, được kẻ hai đường chéo. Tướng:
- chỉ đi một điểm mỗi nước, theo chiều dọc hoặc ngang,
- không đi chéo, dù cung có kẻ đường chéo,
- không bao giờ ra khỏi cung.
Hai quân Sĩ cũng bị nhốt trong cung, và ngược lại với Tướng, Sĩ chỉ đi chéo một điểm theo các đường kẻ đó. Vì vậy mỗi Sĩ chỉ đứng được ở năm điểm: bốn góc và điểm giữa cung.
Với người chơi cờ vua, có thể hình dung: Vua đã nhập thành sẵn từ đầu ván, có hai vệ sĩ đứng cạnh, nhưng đổi lại không bao giờ được rời khỏi pháo đài của mình.
Hệ quả thứ nhất: phòng thủ là việc của cả ván
Trong cờ vua, sau khi nhập thành, người chơi có thể tạm quên Vua cho tới khi đối phương tấn công. Trong cờ tướng, Tướng luôn ở cùng một chỗ, và đối phương biết rõ chỗ đó từ nước đầu. Vì vậy:
- Sĩ và Tượng gần như không bao giờ tấn công, chúng sinh ra để giữ cung.
- Mất một Sĩ hay một Tượng làm cung yếu đi rõ rệt, dù về vật chất đó là quân rẻ.
- Người chơi cờ tướng giỏi tính đòn tấn công quanh cung rất sớm, từ khai cuộc.
Hệ quả thứ hai: Tướng dễ bị chiếu bí hơn Vua
Tướng chỉ có tối đa bốn điểm để chạy, thường ít hơn vì Sĩ và Tượng nhà chiếm chỗ. Nhiều thế chiếu bí trong cờ tướng dùng ít quân hơn hẳn chiếu hết trong cờ vua, vì đối phương không có đường chạy ra ngoài cung.
Luật Tướng đối mặt
Đây là luật người chơi cờ vua thấy lạ nhất: hai Tướng không được đứng trên cùng một cột mà giữa chúng không có quân nào. Nếu nước đi của bạn làm hai Tướng "nhìn thấy nhau", nước đó không hợp lệ. Người Việt hay gọi là "lộ mặt Tướng".
Cách hiểu dễ nhất cho người chơi cờ vua: coi Tướng như một Xe chỉ bắn dọc theo cột, chỉ bắn được Tướng đối phương. Tướng của bạn khống chế cả cột nó đang đứng, từ cung mình tới cung đối phương, miễn là cột đó trống.
Tướng đối mặt là vũ khí tấn công
Vì Tướng khống chế cả cột, nó tham gia chiếu bí dù đứng yên trong cung. Nhiều thế chiếu bí kinh điển dùng đúng điều này: một quân của bạn chiếu, còn Tướng của bạn khoá cột mà Tướng đối phương cần để chạy.
Trong cờ vua, Vua cũng góp phần chiếu hết, nhưng phải tiến tới sát Vua đối phương. Trong cờ tướng, Tướng làm việc đó từ tận hàng cuối của mình.
Những lỗi người chơi cờ vua hay mắc
Tìm cách đưa Tướng ra khỏi cung. Phản xạ tàn cuộc cờ vua. Máy sẽ không cho đi, nhưng thói quen này khiến người chơi lập kế hoạch sai từ trước.
Quên Tướng mình đang khoá cột. Không nhận ra Tướng đối phương không được sang cột giữa, nên bỏ lỡ chiếu bí rất gần.
Tự làm lộ mặt Tướng. Rút quân duy nhất đang đứng giữa hai Tướng trên cùng cột. Nước đó không hợp lệ, nhưng tệ hơn là quân đó bị "ghim" mà người chơi không biết, giống quân bị ghim vào Vua trong cờ vua.
Coi Sĩ Tượng là quân thừa. Đổi Sĩ Tượng như đổi Tốt trong cờ vua, rồi cung trống và bị chiếu bí bằng vài quân.
Tàn cuộc: Tướng không xông lên, nhưng vẫn quan trọng
Trong tàn cuộc cờ vua, Vua là quân chiến đấu. Trong tàn cuộc cờ tướng, Tướng vẫn trong cung, nhưng việc chọn cột cho Tướng lại quyết định rất nhiều: Tướng đứng cột nào thì Tướng đối phương không được vào cột đó. Nhiều thế tàn cuộc thắng hay hoà chỉ khác nhau ở chỗ ai chiếm được cột giữa trước.
Luyện với cung và Tướng
- Chơi với máy trên bàn cờ tướng, mỗi khi chiếu, tự hỏi: "Tướng mình đang khoá cột nào?"
- Khi đối phương có Xe hoặc Pháo lên gần, đếm số điểm Tướng mình còn chạy được.
- Đọc thêm cờ tướng khác cờ vua những gì để có cái nhìn tổng thể về các khác biệt khác.
Sĩ và Tượng: bức tường sống của cung
Người chơi cờ vua quen coi Tốt trước Vua là lá chắn chính. Trong cờ tướng, lá chắn là hai Sĩ và hai Tượng. Chúng có vài đặc điểm đáng nhớ:
- Sĩ đi chéo trong cung, che các điểm sát Tướng. Mất một Sĩ, Tướng hở một bên, đặc biệt trước Xe và Mã.
- Tượng đứng hai bên cung, che các điểm xa hơn và bảo vệ lẫn nhau khi đứng đúng chỗ. Mất Tượng, cung dễ bị Pháo đánh từ cánh.
- Sĩ Tượng không bao giờ đi tấn công, nên việc chúng có mặt trong cung không làm giảm sức tấn công của bạn.
Một nguyên tắc người chơi cờ tướng hay nói: đổi Sĩ Tượng lấy quân tấn công là có lý khi đối phương đã mất sức tấn công. Còn khi Xe, Pháo đối phương còn đủ, giữ Sĩ Tượng thường quan trọng hơn ăn thêm một Tốt.
Chọn cột cho Tướng trong trung cuộc
Dù Tướng chỉ có ba cột để đứng, việc chọn cột lại rất có ý nghĩa:
- Cột giữa: Tướng được hai Sĩ che hai bên, nhưng dễ bị Pháo đầu và Xe trên cột giữa nhắm vào.
- Cột bên: tránh được sức ép cột giữa, nhưng có thể bị Xe đối phương chiếm cột đó từ xa.
Đôi khi đưa Tướng sang cột bên là cách phòng thủ tốt nhất trước đòn Pháo đầu. Người chơi cờ vua có thể coi đây là phiên bản rất thu nhỏ của việc chọn nhập thành cánh nào.
Câu hỏi thường gặp
Tướng có đi chéo trong cung được không?
Không. Tướng chỉ đi dọc và ngang. Đường chéo trong cung dành cho Sĩ.
Hai Tướng đối mặt thì bên nào thua?
Không bên nào, vì nước đi tạo ra thế đó không hợp lệ ngay từ đầu. Bạn chỉ không được đi nước làm hai Tướng nhìn thấy nhau.
Tướng có ăn được quân đối phương không?
Có, nếu quân đó ở điểm kề trong cung và không được bảo vệ, giống Vua cờ vua ăn quân sát bên.
Vì sao cờ tướng không có nhập thành?
Vì cung, Sĩ và Tượng đã làm nhiệm vụ giữ Tướng an toàn. Nhập thành trong cờ vua là cách tự xây một chỗ trú cho Vua; cờ tướng có sẵn chỗ trú đó.
Tướng đối mặt có giống đối vua trong cờ vua không?
Không. Đối vua là tình huống ai phải nhường đường khi hai Vua cách nhau một ô. Tướng đối mặt là luật cấm hai Tướng nhìn thẳng nhau qua cột trống.
Sĩ có ăn được quân không?
Có. Sĩ ăn quân đối phương ở điểm chéo kề nó trong cung, đúng như cách nó đi.
