Cờ úp là cờ tướng với một lớp bí mật: mười lăm quân của mỗi bên bị úp và xáo trộn, không ai biết quân nào là quân nào cho tới khi nó đi nước đầu tiên và được lật ngửa. Nếu bạn chưa quen luật, đọc trước bài luật cờ úp — bài này dùng luật phổ biến ở đó: quân úp đi theo quân gốc của vị trí nó đứng, lật sau nước đầu, và sau khi lật thì Sĩ Tượng được đi khắp bàn.
Vì có yếu tố may mắn, nhiều người nghĩ cờ úp chỉ là trò đỏ đen. Thật ra, ai chơi nhiều sẽ thấy: người biết lật quân đúng lúc, đếm quân và quản lý rủi ro thắng đều hơn hẳn. Dưới đây là những chiến thuật cốt lõi.
Nền tảng: mười lăm quân úp gồm những gì
Mỗi bên có mười lăm quân úp: 2 Xe, 2 Pháo, 2 Mã, 2 Sĩ, 2 Tượng, 5 Tốt. Từ đó suy ra vài con số đơn giản cho quân đầu tiên bạn lật:
| Quân | Số lượng | Khả năng lật ra (quân đầu tiên) |
|---|---|---|
| Tốt | 5 | 5 trên 15, tức một phần ba |
| Xe | 2 | 2 trên 15, khoảng 13% |
| Pháo | 2 | khoảng 13% |
| Mã | 2 | khoảng 13% |
| Sĩ | 2 | khoảng 13% |
| Tượng | 2 | khoảng 13% |
Hai điều rút ra ngay:
- Một phần ba khả năng quân úp là Tốt. Đừng bao giờ tính một quân úp như thể nó chắc chắn là quân mạnh.
- Khả năng lật ra Xe chỉ khoảng 13%. Muốn có Xe, bạn thường phải lật nhiều quân.
Các con số thay đổi sau mỗi lần lật. Nếu bạn đã lật ra ba Tốt, thì trong mười hai quân úp còn lại chỉ còn hai Tốt, và khả năng quân tiếp theo là quân mạnh tăng lên. Đây là lý do đếm quân là kỹ năng quan trọng nhất của cờ úp.
Chiến thuật 1: Dùng vị trí có tầm đi xa để đưa quân tới chỗ tốt
Nước đầu tiên của mỗi quân úp đi theo quân gốc của vị trí. Vị trí Xe và vị trí Pháo cho tầm đi xa nhất. Tận dụng điều này:
- Quân úp ở vị trí Xe có thể đi một nước dài sang cột mở hoặc tới trung tâm. Dù lật ra là gì, nó đã ở chỗ hoạt động.
- Quân úp ở vị trí Pháo có thể bình ngang hoặc tiến xa, hoặc ăn quân qua ngòi ngay nước đầu.
- Quân úp ở vị trí Tốt chỉ tiến được một bước. Lật chúng là "mở hàng rào", ít cho lợi thế vị trí.
Nói cách khác: nước đầu của quân úp là một lần đi miễn phí theo cách của quân gốc. Hãy dùng lần đó để đưa quân tới điểm mà quân nào lật ra cũng có ích.
Chiến thuật 2: Lật quân gần Tướng muộn, lật quân xa Tướng sớm
Các quân úp đứng quanh cung (vị trí Sĩ, Tượng) là lá chắn cho Tướng khi chúng còn nằm yên. Nếu lật chúng quá sớm, chúng có thể đi xa khỏi cung — nhất là khi lật ra Xe hay Pháo — và cung Tướng bị hở.
Ngược lại, các quân ở cánh (vị trí Xe, Mã, Pháo) nên được lật sớm để đưa lực lượng vào trận. Một nguyên tắc dễ nhớ: lật từ ngoài vào trong.
Chiến thuật 3: Đếm quân của đối phương
Mỗi lần đối phương lật một quân, ghi nhớ nó. Sau vài nước, bạn sẽ biết:
- Đối phương đã lật mấy Xe. Nếu cả hai Xe đã lộ, bạn yên tâm rằng không quân úp nào của họ sẽ biến thành Xe bất ngờ.
- Còn bao nhiêu Tốt trong các quân úp. Khi Tốt đã lộ hết, mọi quân úp còn lại của đối phương đều là quân lớn hơn — cần thận trọng hơn.
- Quân nào bị ăn. Nếu chơi kiểu giấu (chỉ người ăn biết quân bị ăn là gì), bạn vẫn biết được những quân mình đã ăn của đối phương, và từ đó suy ra thêm.
Người chơi giỏi đếm quân như người đánh bài đếm lá. Bạn không cần nhớ hoàn hảo; chỉ cần nhớ Xe, Pháo đã lộ bao nhiêu là đủ tạo khác biệt lớn.
Chiến thuật 4: Tính rủi ro trước khi liều
Cờ úp thường đặt bạn vào thế phải đánh cược. Ví dụ: quân úp của bạn có thể ăn một quân đối phương, nhưng sau khi ăn và lật, nếu nó là Tốt thì sẽ bị ăn lại.
Hỏi ba câu:
- Nếu lật ra quân tốt nhất, mình được gì?
- Nếu lật ra quân tệ nhất, mình mất gì?
- Khả năng mỗi trường hợp khoảng bao nhiêu, dựa trên số quân úp còn lại?
Nếu cái mất nhỏ và cái được lớn, liều là hợp lý. Nếu cái mất có thể là cả ván (ví dụ để Tướng hở), đừng liều dù khả năng tốt khá cao.
Chiến thuật 5: Phòng thủ trước quân úp của đối phương
Quân úp của đối phương đứng gần cung Tướng bạn là mối đe doạ khó lường: nó có thể là Tốt vô hại, cũng có thể là Xe sau khi lật.
- Đừng để Tướng bị bao quanh bởi quân úp đối phương khi bạn chưa biết chúng là gì.
- Ăn quân úp đối phương đứng gần cung khi có thể, kể cả khi phải đổi một quân nhỏ. Loại bỏ ẩn số tốt hơn là chờ nó lật.
- Giữ ít nhất một quân đã lật và đáng tin gần Tướng, như một Sĩ, Tượng hay Mã đã biết rõ.
Chiến thuật 6: Dùng quân úp làm ngòi và làm mồi
Quân úp, dù là gì, vẫn là một quân trên bàn. Nó có thể làm ngòi cho Pháo của bạn, hoặc làm mồi để dụ quân đối phương vào điểm bị khống chế. Đối phương thường ngại ăn quân úp vì không biết nó là gì — và chính sự ngại ngùng đó cho bạn thêm thời gian.
Những lỗi hay gặp trong cờ úp
Lật quân hàng loạt không có kế hoạch. Mỗi nước lật là một nước không đi quân đã lật. Lật cho vui thì dễ tụt nhịp.
Tin quân úp là quân mạnh. Một phần ba khả năng là Tốt. Đừng xây kế hoạch dựa trên một quân chưa lật.
Quên luật lộ mặt Tướng. Cờ úp vẫn giữ luật Tướng đối mặt. Khi nhiều quân quanh cột giữa đã đi, hai Tướng dễ bị lộ mặt hơn cờ thường.
Không thống nhất luật trước ván. Sĩ Tượng sau khi lật có qua sông không? Quân bị ăn có lật công khai không? Tranh cãi giữa ván làm mất vui.
Cờ úp giúp gì cho cờ tướng
Cờ úp buộc bạn nhìn bàn cờ mà không dựa vào khai cuộc thuộc lòng, phản ứng với thế lạ, và liên tục đánh giá lại giá trị quân. Đó là kỹ năng dùng được cả ở cờ tướng thường. Các bài khác về cờ úp nằm trong mục cờ úp, còn nền tảng cờ tướng có trong mục cờ tướng cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Cờ úp nên lật quân nào trước?
Thường nên lật quân ở vị trí Xe và Pháo trước, vì nước đầu của chúng đi được xa. Quân quanh cung Tướng nên lật sau để giữ lá chắn.
Khả năng lật ra Xe là bao nhiêu?
Với quân đầu tiên, khoảng 2 trên 15, tức hơn một phần tám một chút. Khả năng thay đổi sau mỗi lần lật, tuỳ quân nào đã lộ.
Có nên ăn quân úp của đối phương không?
Nên, nhất là khi quân đó đứng gần cung Tướng bạn. Loại bỏ một ẩn số thường có lợi, trừ khi việc ăn khiến bạn mất quân quan trọng.
Cờ úp có mẹo nào để thắng chắc không?
Không có cách thắng chắc vì có yếu tố may rủi. Nhưng đếm quân, lật đúng thứ tự và tránh liều khi rủi ro là cả ván giúp bạn thắng nhiều hơn đáng kể.
Cờ úp có luật chính thức không?
Cờ úp chủ yếu là lối chơi dân gian, luật có thể khác nhau tuỳ nơi. Hai người chơi nên thống nhất các điểm chính trước ván.
