Nhiều ván cờ tướng được quyết định ở tàn cuộc, và cũng nhiều ván đang thắng bị hoà ở đó. Lý do quen thuộc: tàn cuộc đòi hỏi cách nghĩ khác hẳn trung cuộc. Quân ít đi, nên mỗi quân quan trọng hơn; không còn đòn phối hợp phức tạp, mà thay vào đó là kỹ thuật chính xác từng nước.
Bài này tóm lại bảy nguyên tắc tàn cuộc mà người chơi có kinh nghiệm luôn mang theo.
1. Tướng là một quân tấn công
Trong trung cuộc, Tướng trốn trong cung. Ở tàn cuộc, nhờ luật lộ mặt Tướng, Tướng của bạn trở thành một quân tấn công thật sự: nó khống chế cả đường dọc nó đứng, không cho Tướng đối phương bước vào.
Rất nhiều thế thắng ở tàn cuộc bắt đầu bằng việc đưa Tướng sang cột bên cạnh để khoá một nửa cung đối phương, rồi các quân còn lại chiếu ở nửa kia. Người mới hay quên nước đi Tướng vì nghĩ Tướng "không đánh được".
2. Tốt qua sông là tài sản quý
Ở tàn cuộc, một Tốt qua sông có thể quyết định ván cờ. Nó đi được ngang, áp sát cung Tướng, khống chế các điểm quan trọng. Trước khi đổi quân vào tàn cuộc, hãy đếm: bên nào có nhiều Tốt qua sông hơn, hoặc sắp qua sông được?
Nhưng cẩn thận với Tốt đi quá sâu. Tốt xuống tới hàng cuối cùng ("Tốt đáy") chỉ còn đi ngang, mất nhiều sức tấn công. Người chơi có kinh nghiệm thường giữ Tốt ở hàng thứ hai hoặc thứ ba tính từ đáy đối phương — đủ gần để uy hiếp, chưa quá sâu để thành vô dụng.
3. Ít quân thì Mã mạnh, Pháo yếu
Pháo cần ngòi để ăn và để chiếu. Bàn cờ thưa quân thì Pháo khó có ngòi. Ngược lại, Mã ở tàn cuộc ít bị cản chân và đi lại tự do.
Vì vậy khi sắp vào tàn cuộc, đổi Pháo lấy Mã thường có lợi, dù về giá trị thì gần ngang nhau. Và nếu phải giữ Pháo ở tàn cuộc, hãy giữ cả Sĩ, Tượng của mình — chúng có thể làm ngòi cho Pháo chiếu. Người chơi hay nói Pháo tàn cuộc "cần Sĩ làm ngòi" là vì vậy.
4. Sĩ Tượng đủ là phòng tuyến rất bền
Bên phòng thủ còn đủ hai Sĩ hai Tượng thường giữ được hoà trong nhiều thế tưởng như thua. Một kinh nghiệm được nhiều người chơi thừa nhận: một Xe đơn độc rất khó thắng khi đối phương còn đủ Sĩ Tượng.
Hệ quả thực chiến hai chiều:
- Khi tấn công: trước khi đổi quân vào tàn cuộc, cố phá Sĩ hoặc Tượng đối phương trước. Một Sĩ mất đi có thể biến thế hoà thành thế thắng.
- Khi phòng thủ: giữ Sĩ Tượng bằng mọi giá, kể cả khi phải nhường một Tốt.
5. Đừng đổi hết quân khi chỉ hơn một chút
Ở cờ vua, hơn quân thì đổi quân. Cờ tướng cũng vậy, nhưng với một lưu ý: vì bên phòng thủ có Sĩ Tượng rất bền, đổi sạch quân tấn công có thể để lại một thế mà phần hơn của bạn không đủ để chiếu bí.
Trước mỗi lần đổi, hỏi: sau khi đổi, những quân còn lại có đủ lực chiếu bí không? Nếu câu trả lời không chắc, giữ quân lại.
6. Tấn công theo thứ tự: phá phòng tuyến, rồi mới chiếu
Tàn cuộc thắng hiếm khi bằng chiếu liên tục. Trình tự thường gặp:
- Đưa Tướng vào vị trí khoá một cột.
- Đưa Tốt qua sông áp sát cung.
- Phá Sĩ Tượng đối phương bằng Xe, Mã hoặc Tốt.
- Chiếu bí khi phòng tuyến đã mở.
Chiếu vội ở bước 1 hay 2 thường chỉ đẩy Tướng đối phương sang vị trí an toàn hơn.
7. Biết thế nào là hoà để không phí sức
Có những thế tàn cuộc mà dù hơn quân vẫn không thắng được khi bên kia phòng thủ đúng. Biết những thế đó giúp bạn đổi mục tiêu kịp thời: khi đang hơn, tránh đổi quân vào thế hoà; khi đang kém, cố tình đổi quân về thế hoà. Các thế hoà kinh điển (như Xe đơn đấu Sĩ Tượng đủ) được bàn kỹ trong các bài riêng của mục tàn cuộc.
Hai lỗi đắt nhất ở tàn cuộc
Để Tướng mình đứng yên. Nhiều người đang hơn quân vẫn giữ Tướng ở điểm giữa cung suốt tàn cuộc, trong khi chỉ cần một nước Tướng sang cột bên là khoá được nửa cung đối phương. Trước mỗi kế hoạch tàn cuộc, hỏi: Tướng mình có làm được gì không?
Đẩy Tốt qua sông quá nhanh và quá sâu. Tốt đi tới hàng cuối thành Tốt đáy chỉ đi ngang được, còn Tốt đi một mình dễ bị Xe, Mã đối phương ăn. Đẩy Tốt từng bước, giữ nó được bảo vệ, và dừng lại ở hàng mà nó còn uy hiếp được cung Tướng.
Luyện tàn cuộc thế nào
Tàn cuộc là phần dễ luyện nhất vì ít quân, dễ bày lại. Cách hiệu quả:
- Bày thế tàn cuộc từ ván của mình — đặc biệt những ván đang thắng mà hoà — và đi lại nhiều lần để tìm cách thắng.
- Chơi tàn cuộc với bạn, mỗi người thay nhau cầm bên mạnh.
- Học từng thế một, kỹ đến mức đi được không cần nghĩ, rồi mới học thế tiếp theo.
Những nguyên tắc trên dựa trên nền tảng giá trị quân cờ tướng và các mẫu sát cục. Các bài chuyên sâu cho từng loại tàn cuộc nằm trong mục tàn cuộc cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Tàn cuộc cờ tướng có gì khác cờ vua?
Có ba khác biệt lớn: Tướng bị giới hạn trong cung nhưng khống chế được cả cột nhờ luật lộ mặt Tướng; không có phong cấp nên Tốt không thể thành quân mạnh hơn; và hết nước đi là thua chứ không phải hoà.
Vì sao Pháo yếu ở tàn cuộc?
Vì Pháo cần ngòi để ăn và chiếu. Khi bàn cờ thưa quân, Pháo khó tìm ngòi. Pháo tàn cuộc thường cần Sĩ, Tượng của chính mình làm ngòi.
Một Xe có thắng được Sĩ Tượng đủ không?
Theo kinh nghiệm của nhiều người chơi, một Xe đơn độc rất khó thắng khi đối phương còn đủ hai Sĩ hai Tượng và phòng thủ chính xác. Muốn thắng thường cần thêm Tốt qua sông hoặc quân khác hỗ trợ.
Tốt đáy là gì?
Là Tốt đã đi xuống hàng cuối cùng của đối phương. Vì Tốt không đi lùi và không phong cấp, Tốt đáy chỉ còn đi ngang, nên thường kém hữu dụng hơn Tốt ở hàng trên.