Cờ tướng là môn cờ quen thuộc bậc nhất ở Việt Nam: bàn cờ vỉa hè, quán nước đầu ngõ, những ván cờ cuối tuần của ông với cháu. Nhưng cũng vì học "truyền miệng", rất nhiều người chơi lâu năm vẫn nhầm vài luật quan trọng — nhất là cản Mã, cản Tượng và luật lộ mặt Tướng.
Bài này trình bày luật cờ tướng đầy đủ, theo thứ tự dễ học, kèm những chỗ người mới hay chơi sai.
Bàn cờ: giao điểm, không phải ô
Điểm khác biệt đầu tiên với cờ vua: quân cờ tướng đặt trên giao điểm của các đường kẻ, không đặt trong ô. Bàn cờ có 9 đường dọc và 10 đường ngang, tạo ra 90 giao điểm.
Giữa bàn có một khoảng trống chạy ngang gọi là sông (thường ghi chữ Hán "Sở hà — Hán giới"), chia bàn thành hai nửa. Ở mỗi đầu bàn có một ô vuông gạch chéo 3×3 gọi là cung — nơi Tướng và Sĩ phải ở suốt ván.
Hàng cuối mỗi bên từ ngoài vào: Xe, Mã, Tượng, Sĩ, Tướng ở chính giữa. Hai Pháo đứng ở hàng thứ ba, thẳng trên hai Mã. Năm Tốt đứng ở hàng thứ tư, cách nhau một đường. Bên Đỏ đi trước.
Cách đi của bảy loại quân
Tướng: đi một bước, không ra khỏi cung
Tướng đi một bước theo đường ngang hoặc dọc, không đi chéo, và không bao giờ ra khỏi cung. Tướng là quân quan trọng nhất: bị chiếu bí là thua.
Sĩ: đi chéo một bước trong cung
Sĩ đi một bước theo đường chéo và cũng không ra khỏi cung. Vì cung chỉ có năm điểm nằm trên đường chéo, Sĩ chỉ có đúng năm vị trí có thể đứng. Nhiệm vụ của Sĩ gần như chỉ là bảo vệ Tướng.
Tượng: đi chéo hai bước, không qua sông
Tượng đi đúng hai bước theo đường chéo (như đi qua góc một hình vuông 2×2). Tượng không được qua sông — chỉ ở nửa bàn của mình, nên chỉ có bảy vị trí có thể đứng.
Luật cản Tượng: nếu điểm ở giữa đường chéo (gọi là "mắt Tượng") có quân — bất kể quân nào — thì Tượng không đi được theo hướng đó.
Mã: đi một bước thẳng rồi một bước chéo
Mã đi một bước ngang hoặc dọc, rồi một bước chéo ra phía ngoài — tạo thành hình chữ L giống Mã cờ vua. Mã được qua sông.
Luật cản Mã (chặn chân Mã): nếu điểm ngay sát Mã theo hướng nó định đi thẳng có quân đứng, Mã không đi được theo hướng đó. Đây là khác biệt lớn nhất với Mã cờ vua — Mã cờ tướng không nhảy qua quân. Rất nhiều người chơi vỉa hè cho Mã "nhảy" như cờ vua; đó là sai luật.
Xe: đi thẳng, bao xa tuỳ ý
Xe đi theo đường ngang hoặc dọc, bao nhiêu bước cũng được, miễn không có quân chắn đường. Xe là quân mạnh nhất trên bàn — người ta hay nói "một Xe mười Tốt".
Pháo: đi như Xe, nhưng ăn phải nhảy qua đúng một quân
Pháo di chuyển giống Xe: theo đường thẳng, bao xa tuỳ ý, không nhảy qua quân. Nhưng khi ăn quân, Pháo phải nhảy qua đúng một quân (gọi là "ngòi" hoặc "bệ") — quân của mình hay của đối phương đều được — để ăn quân đối phương đứng phía sau.
Không có ngòi thì Pháo không ăn được. Có hai quân ở giữa cũng không ăn được. Quân Pháo là quân độc đáo nhất của cờ tướng và là nguồn gốc của rất nhiều đòn phối hợp.
Tốt: tiến một bước, qua sông được đi ngang
Tốt đi một bước thẳng về phía trước. Khi đã qua sông, Tốt được đi thêm một bước sang ngang. Tốt không bao giờ đi lùi, và khi tới hàng cuối cùng thì chỉ còn đi ngang được. Cờ tướng không có phong cấp.
Luật lộ mặt Tướng
Hai Tướng không được đối mặt nhau trên cùng một đường dọc mà không có quân nào ở giữa. Nước đi nào tạo ra thế đó đều không hợp lệ.
Luật này có hệ quả rất thực tế: Tướng của bạn có thể khống chế cả một đường dọc — Tướng đối phương không được bước vào đường đó nếu không có quân che. Trong tàn cuộc, "dùng Tướng khoá đường" là một kỹ thuật chiếu bí quan trọng.
Thắng, thua và hoà
Thắng khi chiếu bí Tướng đối phương: Tướng bị chiếu (đang bị tấn công) và không có cách nào thoát — không chạy được, không chặn được, không ăn được quân đang chiếu.
Hết nước đi cũng là thua. Đây là khác biệt quan trọng với cờ vua: trong cờ tướng, nếu tới lượt mà bạn không còn nước đi hợp lệ nào, bạn thua — kể cả khi không bị chiếu. Trong cờ vua, thế đó là hoà.
Hoà khi hai bên thoả thuận, hoặc khi thế cờ không bên nào có thể thắng. Trong thi đấu chính thức còn có luật cấm các kiểu lặp nước nhất định (như chiếu mãi đơn phương), và bên vi phạm phải đổi nước hoặc bị xử thua — chi tiết sẽ có ở bài riêng.
Những luật người mới hay chơi sai
- Cho Mã nhảy qua quân. Sai. Mã bị cản nếu có quân ở điểm sát bên theo hướng đi thẳng.
- Cho Tượng qua sông. Sai. Tượng chỉ ở nửa bàn nhà.
- Pháo ăn không cần ngòi. Sai. Pháo ăn phải nhảy qua đúng một quân.
- Tốt đi ngang khi chưa qua sông. Sai. Chỉ Tốt đã qua sông mới đi ngang được.
- Để hai Tướng đối mặt. Không hợp lệ — nước đi gây ra thế đó phải đi lại.
- Coi hết nước đi là hoà. Sai. Trong cờ tướng, hết nước đi là thua.
Bắt đầu chơi
Cách học luật nhanh nhất là chơi thật nhiều ván chậm và để ý những luật trên mỗi khi có tranh cãi. Khi đã quen luật, bước tiếp theo là học giá trị từng quân và các thế khai cuộc phổ biến như Pháo đầu, Bình phong Mã. Nếu bạn cũng chơi cờ vua, bài so sánh cờ tướng và cờ vua giúp tránh những thói quen "lẫn luật" giữa hai môn.
Câu hỏi thường gặp
Bên nào đi trước trong cờ tướng?
Bên Đỏ đi trước. Trong các ván chơi nhiều ván liên tiếp, hai người thường đổi màu sau mỗi ván.
Mã cờ tướng có nhảy qua quân được không?
Không. Mã đi một bước thẳng rồi một bước chéo; nếu điểm đầu tiên theo hướng thẳng có quân đứng, Mã bị cản và không đi được hướng đó.
Pháo ăn quân thế nào?
Pháo phải nhảy qua đúng một quân (ngòi) nằm trên cùng đường thẳng để ăn quân đối phương phía sau. Không có ngòi, hoặc có từ hai quân trở lên ở giữa, thì Pháo không ăn được.
Hết nước đi trong cờ tướng là hoà hay thua?
Là thua. Đây là điểm khác cờ vua, nơi hết nước đi mà không bị chiếu được tính là hoà.
Hai Tướng có được đứng đối mặt không?
Không. Hai Tướng không được đứng trên cùng một đường dọc mà không có quân nào ở giữa. Nước đi tạo ra thế đó là nước đi không hợp lệ.