Khai cuộc cờ tướng có lối mòn rõ ràng: Pháo đầu, Bình phong Mã, ra Xe. Nhưng sau mười nước, khi quân đã ra gần hết, nhiều người chơi rơi vào một khoảng trống: không có đòn nào rõ ràng, và họ bắt đầu đi loanh quanh — đưa Xe qua lại, đẩy một Tốt vì nó đứng đó, chờ đối phương sai.
Người chơi mạnh ở trung cuộc không hơn ở chỗ tính xa. Họ hơn ở chỗ luôn có một hướng. Bài này đưa ra năm câu hỏi giúp tìm hướng đó.
Câu 1: Đối phương vừa định làm gì?
Trước mọi kế hoạch, nhìn nước vừa đi của đối phương. Trong cờ tướng, loại đe doạ khó thấy nhất là đe doạ của Pháo: một quân vừa di chuyển có thể vừa trở thành ngòi cho Pháo đối phương, hoặc vừa rời khỏi vị trí đang làm ngòi cho Pháo của chính họ.
Mỗi lần có quân di chuyển trên một đường dọc hoặc ngang có Pháo, hãy đếm lại số quân ở giữa. Rất nhiều ván cờ tướng thua vì một Pháo "bỗng nhiên" có ngòi.
Câu 2: Cung Tướng bên nào yếu hơn?
Kế hoạch tấn công tốt nhất thường là tấn công vào điểm yếu của cung Tướng đối phương. Những dấu hiệu cung Tướng yếu:
- Thiếu Sĩ hoặc Tượng ở một bên — điểm đó thiếu người canh.
- Sĩ, Tượng bị kéo lệch khỏi vị trí phòng thủ tự nhiên.
- Cột giữa bị mở, tạo đường cho Pháo và Xe nhắm thẳng vào Tướng.
- Tướng đã phải rời điểm giữa cung, đứng sát mép.
Khi đã xác định được cánh yếu, dồn quân về cánh đó. Tấn công mà chỉ có một hai quân thường bị hoá giải; tấn công với ba quân phối hợp mới có sức nặng.
Câu 3: Quân nào của mình đang không làm gì?
Giống như cờ vua, một câu hỏi luôn có ích: quân nào của tôi đang kém hoạt động nhất? Trong cờ tướng, những quân hay bị "bỏ quên":
- Xe chưa ra khỏi góc — lỗi lớn nhất, vì Xe là quân mạnh nhất.
- Mã bị cản chân bởi chính quân mình, không nhảy ra được.
- Pháo không có ngòi trên đường nó đứng, chỉ đứng nhìn.
Đưa quân đó tới vị trí có việc làm là một kế hoạch luôn đúng khi bạn chưa biết làm gì.
Câu 4: Có nên qua sông với Tốt không?
Tốt qua sông trở thành quân tấn công (đi được cả ngang), nhưng cũng dễ bị bắt nếu đi một mình. Thời điểm tốt để đưa Tốt qua sông:
- Khi Tốt được Xe, Pháo hoặc Mã hỗ trợ, không bị ăn ngay.
- Khi Tốt đó mở đường cho quân khác hoặc chiếm điểm quan trọng trước cung đối phương.
- Khi đã gần tàn cuộc — lúc này Tốt qua sông rất quý.
Đẩy Tốt qua sông chỉ để "cho có" thường làm mất Tốt và mất nước.
Câu 5: Đổi quân lúc này có lợi cho ai?
Đổi quân thay đổi tính chất ván cờ. Vài nguyên tắc:
- Đang hơn quân thì đổi quân, đơn giản hoá về tàn cuộc.
- Đang tấn công thì giữ quân tấn công, đừng đổi Xe, Pháo đang nhắm vào cung đối phương.
- Sắp tàn cuộc thì cân nhắc Pháo và Mã: Mã thường mạnh hơn ở tàn cuộc, Pháo mạnh hơn khi còn nhiều quân.
- Để ý Sĩ Tượng hai bên: bên còn đủ Sĩ Tượng thường phòng thủ tốt ở tàn cuộc.
Tập trung quân: nguyên tắc quan trọng nhất
Nếu chỉ nhớ một điều từ bài này, hãy nhớ: tấn công bằng nhiều quân ở một nơi. Cờ tướng có nhiều quân tầm xa (Xe, Pháo), nên dễ bị ảo giác "quân mình ở xa vẫn tham gia được". Thực tế, một cuộc tấn công thành công thường có ít nhất ba quân cùng nhắm vào một khu vực của cung Tướng — ví dụ Xe khoá một hàng, Pháo nhắm cột giữa, Mã áp sát một điểm cạnh Tướng.
Trước khi phát động tấn công, đếm: bạn có mấy quân tham gia, đối phương có mấy quân phòng thủ ở khu vực đó? Nếu bạn không nhiều hơn, hãy đưa thêm quân tới trước.
Một ví dụ kế hoạch ba bước
Giả sử sau khai cuộc, bạn thấy bên Đen đã đưa Tượng cánh trái lên tham gia giữ trung lộ, để lại điểm cạnh cung phía đó chỉ có một Sĩ canh. Một kế hoạch điển hình:
- Đưa Xe sang cột phía đó và đặt ở hàng sát sông, sẵn sàng tiến vào.
- Nhảy Mã về cùng cánh, nhắm điểm cạnh cung mà Tượng vừa bỏ trống.
- Đặt Pháo trên đường dọc nhìn vào cung, chờ có ngòi.
Ba quân cùng nhắm một khu vực chỉ có một Sĩ phòng thủ. Đối phương phải kéo quân về đỡ — và chính lúc đó, cánh bên kia của họ lại thưa quân. Đó là cách kế hoạch tạo ra cơ hội, kể cả khi đòn cuối cùng xảy ra ở chỗ khác.
Kế hoạch không cần dài
Kế hoạch trung cuộc thường chỉ là hai ba nước có mục đích: đưa Xe sang cánh trái, đặt Pháo lên cột giữa, nhảy Mã tới điểm sát cung. Làm xong thì hỏi lại năm câu và tìm bước tiếp. Khi đối phương thay đổi thế trận, đổi kế hoạch — bám vào kế hoạch cũ khi thế cờ đã khác cũng tệ như không có kế hoạch.
Luyện thế nào
Cách hiệu quả là nói to kế hoạch trước khi đi trong các ván tập: "tôi sẽ đưa Xe sang cột 7 vì cánh đó đối phương thiếu Tượng". Sau ván, xem lại: kế hoạch có thành công không, và nếu không, vì sao. Những mẫu tấn công thường kết thúc bằng các thế trong mục đòn sát cục; còn khi đã đổi nhiều quân, hãy chuyển sang tư duy tàn cuộc cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Trung cuộc cờ tướng nên tấn công cánh nào?
Cánh mà cung Tướng đối phương yếu hơn: thiếu Sĩ hoặc Tượng, quân phòng thủ bị kéo lệch, hoặc Tướng đã phải dịch khỏi điểm giữa. Kết hợp với cánh mà bạn tập trung được nhiều quân nhất.
Khi nào nên đưa Tốt qua sông?
Khi Tốt có quân hỗ trợ và không bị ăn ngay, khi nó mở đường hoặc chiếm điểm quan trọng, và đặc biệt khi ván cờ sắp vào tàn cuộc. Tốt qua sông đơn độc thường bị bắt.
Không có đòn thì nên đi gì?
Tìm quân kém hoạt động nhất — thường là Xe chưa ra, Mã bị cản chân hoặc Pháo không có ngòi — và đưa nó tới vị trí có việc làm. Đây là kế hoạch luôn hợp lý.
Có nên đổi quân khi đang ngang cơ?
Tuỳ đổi quân nào và giai đoạn nào. Đổi quân kém hoạt động của mình lấy quân tốt của đối phương là có lợi. Sắp vào tàn cuộc thì cân nhắc giữ Mã hơn giữ Pháo.