Cờ tướng có vẻ dễ học vì ai cũng từng thấy người khác chơi. Nhưng chính vì học qua xem và nghe, rất nhiều người mới mang theo những luật sai (cho Mã nhảy qua quân, cho Tượng qua sông), những thói quen xấu (ra Xe muộn, chỉ nhìn một quân), và bị lạc khi không biết học tiếp gì sau khi đã thuộc luật.
Lộ trình bốn tuần dưới đây giúp bạn đi từ con số không tới những ván cờ đầu tiên có kế hoạch. Mỗi ngày chỉ cần 20–30 phút.
Tuần 1: Luật chơi, học đúng ngay từ đầu
Mục tiêu: chơi được cả ván đúng luật.
Học lần lượt từng quân, mỗi ngày hai quân:
- Ngày 1–2: bàn cờ, sông, cung; Tướng và Sĩ.
- Ngày 3: Tượng và luật cản Tượng.
- Ngày 4: Mã và luật cản Mã (điểm người mới hay sai nhất).
- Ngày 5: Xe và Pháo — đặc biệt cách Pháo ăn quân qua ngòi.
- Ngày 6: Tốt, luật qua sông; luật lộ mặt Tướng.
- Ngày 7: cách thắng thua: chiếu bí, và hết nước đi là thua.
Cách luyện hiệu quả nhất tuần này: với mỗi quân mới, đặt nó lên bàn trống và tự đếm có bao nhiêu điểm nó đi tới được. Làm lại khi có thêm quân cản. Tay nhớ luật nhanh hơn mắt đọc.
Mốc kiểm tra cuối tuần: chơi một ván với bạn hoặc người thân mà không cần tra luật lần nào.
Tuần 2: Ra quân đúng cách
Mục tiêu: mười nước đầu không còn đi lung tung.
Học một khai cuộc duy nhất cho mỗi bên:
- Cầm Đỏ: Pháo đầu (P2-5), rồi ra Mã bảo vệ Tốt đầu, rồi ra Xe.
- Cầm Đen: Bình phong Mã — ra hai Mã bảo vệ Tốt đầu.
Và ba nguyên tắc ra quân:
- Ra Xe sớm. Xe là quân mạnh nhất; để nó ở góc cả khai cuộc là lãng phí.
- Không đi một quân nhiều lần khi các quân khác chưa ra.
- Bảo vệ Tốt đầu — mục tiêu đầu tiên của Pháo đầu đối phương.
Mốc kiểm tra: sau 10 nước, bạn đã ra được ít nhất một Xe, hai Mã, và Tốt đầu vẫn an toàn.
Tuần 3: Nhìn thấy đòn
Mục tiêu: không mất quân vô lý, và bắt đầu thấy đòn của mình.
Ba loại đòn cơ bản cần học:
- Pháo có ngòi bất ngờ. Mỗi khi một quân di chuyển trên đường có Pháo, đếm lại số quân ở giữa.
- Mã bắt đôi. Mã tấn công hai quân cùng lúc, như cờ vua — nhưng nhớ kiểm tra chân Mã có bị cản không.
- Xe chiếu kèm ăn quân. Xe chiếu Tướng, Tướng chạy, Xe ăn quân không được bảo vệ.
Thói quen quan trọng nhất tuần này: trước mỗi nước, hỏi đối phương vừa đe doạ gì. Đây là thói quen cứu nhiều ván nhất ở mọi trình độ.
Mốc kiểm tra: chơi năm ván mà không mất quân nào vì không thấy đe doạ một nước.
Tuần 4: Kế hoạch và chiếu bí
Mục tiêu: chơi có hướng, và biết kết thúc ván.
- Học hai ba mẫu sát cục hay gặp: Mã hậu Pháo, Trùng Pháo, Song Xe.
- Học cách tấn công vào cánh yếu của cung đối phương: nơi thiếu Sĩ hoặc Tượng.
- Học một nguyên tắc tàn cuộc: Tướng cũng là quân tấn công nhờ luật lộ mặt Tướng.
Mốc kiểm tra: thắng được ít nhất một ván bằng chiếu bí (không phải đối phương bỏ cuộc), và nói được mình đã tấn công vào cánh nào, vì sao.
Dụng cụ và cách luyện khi không có bạn chơi
Không có ai chơi cùng không phải lý do để dừng học. Một bộ cờ tướng gỗ cỡ vừa, một cuốn sổ nhỏ là đủ. Ba cách luyện một mình hiệu quả:
- Bày lại ván của người khác. Xem một ván ở quán hay một ván được ghi lại, bày lại từng nước và đoán trước nước tiếp theo trước khi xem.
- Tự đánh cả hai bên. Nghe có vẻ lạ, nhưng tự cầm cả Đỏ lẫn Đen buộc bạn nhìn bàn cờ từ góc đối phương — đúng thói quen "đối phương muốn gì" mà tuần 3 cần.
- Ghi lại nước đi bằng ký hiệu. Tập ghi ván của chính mình bằng ký hiệu như P2-5, M8.7. Khi đã ghi được, bạn xem lại và nhờ người khác nhận xét dễ hơn rất nhiều.
Những lỗi người mới hay mắc
- Cho Mã nhảy qua quân như cờ vua. Sai luật.
- Quên Pháo cần ngòi — hoặc ngược lại, quên rằng một quân vừa di chuyển có thể thành ngòi cho Pháo đối phương.
- Ra Xe quá muộn.
- Đưa Tốt qua sông một mình rồi bị ăn.
- Chiếu liên tục vô ích, đẩy Tướng đối phương vào chỗ an toàn hơn.
- Tưởng hết nước đi là hoà như cờ vua.
Sau bốn tuần
Khi đã đạt các mốc trên, bạn sẵn sàng chơi thường xuyên với người thật. Chơi ở quán, câu lạc bộ, hay với người thân đều tốt. Hãy tiếp tục một thói quen: sau mỗi ván thua, tìm một nước quyết định và tự hỏi mình đã bỏ sót điều gì.
Lộ trình tiếp theo thường là: học sâu một khai cuộc, học các thế tàn cuộc cơ bản, và luyện bài tập sát cục đều đặn. Tất cả có trong các mục khai cuộc, sát cục và tàn cuộc. Nếu bạn đến từ cờ vua, đọc thêm những khác biệt giữa cờ tướng và cờ vua để tránh lẫn luật.
Câu hỏi thường gặp
Học cờ tướng mất bao lâu?
Thuộc luật và chơi được cả ván thường mất một đến hai tuần. Chơi có kế hoạch, không còn mất quân vô lý, thường cần một đến vài tháng luyện đều.
Người lớn tuổi học cờ tướng có khó không?
Không. Cờ tướng là môn nhiều người bắt đầu khi đã lớn tuổi, và chơi rất tốt. Người lớn thường học luật và ý tưởng nhanh; điều cần là luyện đều đặn.
Nên học cờ tướng hay cờ vua trước?
Tuỳ sở thích và môi trường. Nếu quanh bạn nhiều người chơi cờ tướng, bắt đầu với cờ tướng sẽ có nhiều bạn chơi hơn. Hai môn có nhiều điểm chung về tư duy, học môn này giúp học môn kia nhanh hơn.
Tự học cờ tướng có được không?
Được. Với lộ trình rõ ràng, chơi đều và xem lại các ván thua, nhiều người tự học đạt trình độ khá. Chơi với người mạnh hơn và nhờ họ nhận xét sẽ giúp tiến bộ nhanh hơn nữa.