Trước mỗi lần đổi quân, người chơi cờ tướng đều phải trả lời một câu: đổi thế này lời hay lỗ? Để trả lời nhanh, người chơi dùng một thang giá trị quân cờ quy về đơn vị Tốt. Thang này không hoàn hảo, nhưng nó giúp tránh những lần đổi quân rõ ràng là thiệt.
Bài này đưa ra thang giá trị phổ biến, giải thích vì sao các quân có giá trị như vậy, và quan trọng hơn: khi nào con số nói sai.
Bảng giá trị thường dùng
| Quân | Giá trị ước lượng (tính bằng Tốt) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xe | 9 | Quân mạnh nhất |
| Pháo | khoảng 4,5 | Mạnh hơn khi còn nhiều quân |
| Mã | khoảng 4 | Mạnh hơn khi còn ít quân |
| Sĩ | 2 | Chủ yếu để phòng thủ |
| Tượng | 2 | Chủ yếu để phòng thủ |
| Tốt chưa qua sông | 1 | Chỉ đi thẳng |
| Tốt đã qua sông | 2 | Đi được cả ngang |
| Tướng | vô giá | Mất Tướng là thua |
Các con số khác nhau đôi chút giữa các tài liệu, nhưng thứ tự thì gần như thống nhất: Xe > Pháo ≈ Mã > Sĩ ≈ Tượng > Tốt. Câu nói dân gian "một Xe mười Tốt" không phải để tính chính xác, nhưng nói đúng tầm quan trọng của Xe.
Vì sao Xe mạnh nhất
Xe đi thẳng bao xa tuỳ ý, không bị cản như Mã, không cần ngòi như Pháo. Trên bàn cờ tướng rộng 9 × 10, một Xe ở đường mở khống chế rất nhiều điểm. Xe cũng là quân đơn độc chiếu bí được trong nhiều thế tàn cuộc có sự hỗ trợ của Tướng.
Vì vậy nguyên tắc số một khi ra quân là đưa Xe ra sớm. Xe nằm yên ở góc suốt khai cuộc là một trong những lỗi người mới hay mắc nhất.
Pháo và Mã: ngang giá nhưng khác thời điểm
Đây là cặp đáng hiểu nhất, vì chúng gần ngang giá nhưng mạnh yếu ngược nhau theo giai đoạn ván cờ.
Pháo mạnh khi còn nhiều quân. Pháo cần ngòi để ăn quân. Đầu và giữa ván, bàn cờ đông quân nên Pháo luôn có ngòi, tấn công được từ xa, và có thể tạo đòn bất ngờ bằng cách "nhảy" qua quân để chiếu Tướng.
Mã mạnh khi còn ít quân. Mã bị cản khi có quân đứng sát bên. Đầu ván bàn cờ đông, Mã hay bị cản chân. Cuối ván bàn thưa, Mã đi lại tự do, còn Pháo lại thiếu ngòi và yếu hẳn.
Người chơi có kinh nghiệm tóm lại thành một kinh nghiệm quen thuộc: đầu ván quý Pháo, cuối ván quý Mã. Khi sắp vào tàn cuộc, đổi Pháo của mình lấy Mã của đối phương thường có lợi, dù "ngang giá".
Sĩ và Tượng: giá trị nằm ở phòng thủ
Sĩ và Tượng không qua được sông (Tượng) hoặc không ra khỏi cung (Sĩ), nên hầu như không tấn công được. Giá trị của chúng nằm hoàn toàn ở phòng thủ Tướng.
Nhưng đừng xem thường: một bộ Sĩ Tượng đầy đủ làm cho việc chiếu bí khó hơn rất nhiều. Trong tàn cuộc, câu hỏi "đối phương còn đủ Sĩ Tượng không?" quyết định nhiều thế thắng hay hoà. Ví dụ, có một kinh nghiệm được nhiều người chơi thừa nhận: một Xe đơn độc thường rất khó thắng khi đối phương còn đủ hai Sĩ hai Tượng.
Tốt: rẻ lúc đầu, quý lúc cuối
Tốt chưa qua sông chỉ đi thẳng từng bước — rất chậm và dễ bị chặn. Tốt đã qua sông đi được cả ngang, trở thành quân tấn công thật sự, nên giá trị gần như gấp đôi.
Trong tàn cuộc, Tốt qua sông áp sát cung Tướng có thể quyết định ván cờ. Nhưng lưu ý: Tốt không phong cấp và không đi lùi; Tốt đi quá sâu xuống hàng cuối (gọi là "Tốt đáy") chỉ còn đi ngang, và nhiều khi trở nên kém hữu dụng.
Khi nào con số nói sai
Thang giá trị là để ước lượng nhanh, không phải để quyết định mọi thứ. Vài trường hợp nó sai:
- Quân đang làm việc quan trọng. Một Sĩ đang giữ Tướng khỏi bị chiếu bí có giá trị hơn bất kỳ con số nào. Đổi nó đi có thể thua ngay.
- Quân bị kẹt. Một Mã bị cản chân ở góc, một Pháo không có ngòi để làm gì, thật sự đáng ít hơn giá trị trên bảng.
- Thế tấn công. Hi sinh một Mã để mở đường chiếu bí là "lỗ quân" trên giấy nhưng thắng ván.
- Giai đoạn ván cờ. Như đã nói, Pháo và Mã đổi chỗ mạnh yếu theo số quân còn lại.
Áp dụng khi đổi quân
Trước mỗi lần đổi quân, ngoài việc cộng trừ giá trị, hãy tự hỏi thêm ba câu:
- Sau khi đổi, giai đoạn ván cờ là gì? Còn nhiều quân thì Pháo quý; sắp tàn cuộc thì Mã quý.
- Quân mình đổi đi đang làm việc gì? Nếu nó đang phòng thủ Tướng, đổi nó đi có an toàn không?
- Bộ Sĩ Tượng hai bên sau khi đổi còn đủ không? Điều này quyết định khả năng chiếu bí ở tàn cuộc.
Hiểu giá trị quân cờ là nền tảng để học khai cuộc và tàn cuộc cờ tướng. Nếu bạn cũng chơi cờ vua, bài so sánh quân cờ tướng và cờ vua giúp thấy rõ vì sao cùng tên "Xe", "Mã" mà giá trị lại khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Quân nào mạnh nhất trong cờ tướng?
Xe, thường được tính khoảng 9 Tốt. Xe đi thẳng bao xa tuỳ ý, không bị cản và không cần ngòi, nên khống chế được rất nhiều điểm trên bàn.
Pháo và Mã quân nào mạnh hơn?
Gần ngang nhau, nhưng tuỳ giai đoạn: Pháo mạnh hơn khi còn nhiều quân (dễ có ngòi), Mã mạnh hơn khi ít quân (ít bị cản chân). Người chơi hay nói "đầu ván quý Pháo, cuối ván quý Mã".
Tốt qua sông có giá trị gấp đôi thật không?
Là cách ước lượng phổ biến. Tốt qua sông đi được cả ngang nên linh hoạt hơn nhiều và có thể tham gia tấn công cung Tướng, vì vậy giá trị tăng rõ.
Có nên đổi Xe lấy Mã và Pháo không?
Về con số, Mã cộng Pháo (khoảng 8,5) gần bằng Xe (9). Trong thực tế, hai quân phối hợp tốt thường mạnh ngang hoặc hơn một Xe ở trung cuộc, nhưng ở tàn cuộc Xe thường mạnh hơn. Hãy xét thế cờ cụ thể thay vì chỉ nhìn con số.